Uit de schaduw van het bankwezen - SEO Economisch Onderzoek

Loading...

Uit de schaduw van het bankwezen

Amsterdam, juni 2013 In opdracht van Holland Financial Centre

Uit de schaduw van het bankwezen Feiten en cijfers over bijzondere financiële instellingen en het schaduwbankwezen

Marco Kerste Barbara Baarsma Jarst Weda Nicole Rosenboom Ward Rougoor Peter Risseeuw (Periscoop Onderzoek & Advies)

Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - F (+31) 020 525 1686 - www.seo.nl - [email protected] ABN-AMRO 41.17.44.356 - Postbank 4641100 . KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is” SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2013-31 ISBN 978-90-6733-702-1

Copyright © 2013 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen en dergelijke, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Deel B Bijzondere financiële instellingen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

v

Leeswijzer Dit rapportdeel schetst een beeld van bijzondere financiële instellingen (bfi’s) in Nederland. Bfi’s zijn veelbesproken, maar een gestructureerd totaalbeeld van de sector ontbreekt. Dit rapportdeel heeft als doel een dergelijk totaalbeeld te schetsen, met als kernvragen: wat zijn bfi’s, hoe groot is de bfi-sector, welke activiteiten worden ondernomen en waarom, en wat is enerzijds het economisch belang en anderzijds het risico van de sector voor Nederland? De structuur van het rapportdeel volgt in grote lijnen deze onderzoeksvragen. Hoofdstuk 1 definieert bfi’s en legt in een notendop uit wat ze doen en hoe groot de sector is. Daarbij wordt tevens aandacht geschonken aan de spraakverwarring die heerst rondom bfi’s. Hoe verhouden deze instellingen zich tot begrippen als ‘brievenbusmaatschappijen’, ‘doelvennootschappen’ en ‘trustkantoren’? Hoofdstuk 2 gaat in op de vraag waarom bfi’s zich in Nederland vestigen. De nadruk in de discussie over bfi’s ligt over het algemeen op fiscale elementen. Eerst wordt daarom een overzicht gegeven van elementen in het Nederlandse fiscale beleid die mogelijk van invloed zijn op de aantrekkingskracht van Nederland als vestigingsplaats voor bfi’s. Tevens wordt stilgestaan bij de achtergrond van dit beleid. Om te bepalen of Nederland ook daadwerkelijk ‘aantrekkelijk’ is, wordt vervolgens een vergelijking gemaakt met fiscaal beleid in andere landen. Het hoofdstuk sluit af met een analyse van andere vestigingsfactoren die van belang kunnen zijn bij het vestigen van bfi’s in Nederland. Na een korte blik op de sector in hoofdstuk 1 geeft hoofdstuk 2 een gedetailleerde inzage in de sector. Eerst wordt ingegaan op structuurvariabelen zoals aantallen, balanstotalen en geldstromen. Vervolgens wordt de sector ingedeeld in groepen bfi’s op basis van de voornaamste fiscale motieven en wordt ingegaan op de activiteiten en andere specifieke elementen van elk van deze groepen. In hoofdstuk 4 staan de fiscale motieven van bfi’s centraal. De motieven worden opgedeeld in het voorkomen van dubbele en het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing. Hiermee tracht het hoofdstuk het inzicht in het ‘waarom’ van bfi’s te vergroten, en de politieke en maatschappelijk discussie over de fiscale motieven van bfi’s van meer informatie te voorzien. In hoofdstuk 5 en hoofdstuk 6 wordt ingegaan op het economisch belang respectievelijk het risico van bfi’s voor Nederland. Om het economisch belang in te schatten wordt een aantal indicatoren besproken, en wordt aangegeven wat wel en wat niet als daadwerkelijke impact van bfi’s op de Nederlandse economie moet worden gezien. Bij risico’s wordt ingegaan op factoren die samenhangen met bfi’s en mogelijk schade zouden kunnen berokkenen aan Nederland. Dit is geen fiscaal onderzoeksrapport, maar fiscale elementen spelen wel een belangrijke rol in de discussie over bfi’s. Om de geïnteresseerde lezer van achtergrond te voorzien is in Bijlage A een korte verhandeling over internationale fiscale planning opgenomen. Voor toelichting op de begrippen zij verwezen naar de begrippenlijst achter het rapportdeel Synthese.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

vi

In Bijlage D is een drietal casestudies uitgewerkt. In Bijlage I is de gehanteerde methode bij het verwerken van de microgegevens over bfi’s toegelicht. In de overige bijlagen zijn achtergronden opgenomen bij de diverse hoofdstukken, waarbij Bijlage J additionele cijfers en figuren presenteert voor de geïnteresseerde lezer. In rapportdeel A Synthese is een samenvatting opgenomen van dit rapportdeel over bfi’s en wordt het geplaatst in de bredere scope van het gehele onderzoek.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Inhoudsopgave 1 

Leeswijzer ..................................................................................................................v  



Wat zijn bijzondere financiële instellingen? ............................................................ 39  2.1  Definities ............................................................................................................................... 39  2.2  In dezelfde vijver ................................................................................................................. 40  2.3  In een notendop .................................................................................................................. 44 



Redenen voor vestiging in Nederland ..................................................................... 49  3.1  Fiscale aantrekkingskracht ................................................................................................. 51  3.2  Vergelijking met andere landen ......................................................................................... 59  3.3  Meer dan het fiscale regime ............................................................................................... 64  3.4  Achtergrond fiscaal beleid.................................................................................................. 67  3.5  Synthese ................................................................................................................................ 69 



Achter de voordeur................................................................................................... 71  4.1  Sectorstructuur ..................................................................................................................... 71  4.2  Typering van bfi’s ................................................................................................................ 76 



Fiscale motieven ...................................................................................................... 83  5.1  Studies naar belastingontwijking en –ontduiking ........................................................... 87  5.2  Rentestromen via bfi’s ........................................................................................................ 88  5.3  Royaltystromen via bfi’s .....................................................................................................97  5.4  Dividendstromen via bfi’s .................................................................................................. 98  5.5  Synthese ..............................................................................................................................103 



Economisch belang ............................................................................................... 105  6.1  Opbrengsten .......................................................................................................................106  6.2  Betaalde belastingen ..........................................................................................................107  6.3  Omzet van derde partijen ................................................................................................107  6.4  Werkgelegenheid................................................................................................................111  6.5  Vestigingsklimaat ...............................................................................................................117  6.6  Synthese ..............................................................................................................................120 



Risico ..................................................................................................................... 123  7.1  Integriteitrisico’s ................................................................................................................124  7.2  Reputatie als ‘belastingparadijs’ .......................................................................................127  7.3  Grondslaguitholling en ontwikkelingslanden ...............................................................129  7.4  Systeemrisico ......................................................................................................................133 

Literatuur

..................................................................................................................... 137 

Bijlage A 

Internationale fiscale planning .................................................................... 143

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Bijlage B 

Low tax jurisdictions, tax havens en Offshore Financial Centres ............... 149 

Bijlage C 

Analyse fiscale motieven dividendstromen ................................................. 151 

Bijlage D 

Case studies ................................................................................................. 159 

Bijlage E 

Overzicht low tax jurisdictions .................................................................... 169 

Bijlage F 

Overzicht tax havens en offshore financial centers ..................................... 171 

Bijlage G 

Belastingtarieven in EU-landen .................................................................. 173 

Bijlage H 

Berekeningen van belastingontduiking en –ontwijking.............................. 175 

Bijlage I 

Methode microgegevens ............................................................................. 179 

Bijlage J 

Ondersteunende tabellen en figuren ........................................................... 181 

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

1

39

Wat zijn bijzondere financiële instellingen?

De discussie over bijzondere financiële instellingen (bfi’s; in de volksmond ook wel gevat onder het bredere begrip ‘brievenbusmaatschappijen’) is vertroebeld doordat begrippen niet eenduidig zijn gedefinieerd of door elkaar worden gebruikt. Dit hoofdstuk ontwart de spraakverwarring en biedt een eerste blik op de sector. Er zijn ongeveer 12000 bfi’s in Nederland met een balanstotaal van € 2890 miljard in 2010. In datzelfde jaar bedroeg het balanstotaal van het bankwezen ongeveer € 2261 miljard. De totale in- en uitgaande financiële stromen van bfi’s bedroegen beide ongeveer € 4000 miljard in 2011. In termen van fiscale motieven zijn vooral de dividend-, rente-, en royaltystromen van belang. Deze bedroegen in 2010 in totaal ongeveer € 153 miljard (inkomend) en € 125 miljard (uitgaand).

1.1 Definities Er is veel geschreven en gesproken over bijzondere financiële instellingen (bfi’s), zonder dat altijd duidelijk is wat daaronder moet worden verstaan. Dit is op zich niet gek – bfi’s kunnen vele verschijningsvormen hebben. Een typering op hoofdlijnen gaat ongeveer als volgt. Bfi’s zijn gevestigd in Nederland, maar zijn direct of indirect in buitenlandse handen. Zij zijn primaire schakels in de financieringsactiviteiten van internationale concerns: ze trekken financiële middelen aan uit het buitenland en zetten dit ook weer uit in het buitenland.26 Het geld kan van buitenlandse groepsmaatschappijen komen, maar ook van andere bronnen zoals banken of de kapitaalmarkt. De bestemming van de middelen betreft over het algemeen buitenlandse groepsmaatschappijen. Daarnaast beheren bfi’s deelnemingen en intellectuele eigendomsrechten van internationale ondernemingen. De Nederlandsche Bank (DNB) registreert bfi’s ten behoeve van het opstellen van de betalingsbalans, en definieert deze als “ondernemingen of instellingen, ongeacht de rechtsvorm, welke ingezetenen zijn en waarin niet-ingezetenen, direct of indirect, via aandelenkapitaal of anderszins deelnemen en die tot doel hebben, of zich in belangrijke mate bezighouden met, het ontvangen van middelen van niet-ingezetenen en het doorbetalen daarvan aan nietingezetenen”.27 DNB en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hanteren dezelfde definitie28, die aansluit bij de internationale term ‘special purpose entity’ (spe) van de

26 27 28

Met financieringsactiviteiten wordt niet alleen gedoeld op leningen. In hoofdstuk 3 zal blijken dat het verschaffen van eigen vermogen de primaire financieringsstroom van bfi’s naar groepsmaatschappijen is. DNB registreert bfi’s op grond van de Wet financiële betrekkingen buitenland 1994 (Wfbb). Zie verder: www.dnb.nl, Toelichting op het formulier ‘Aanmelding Bijzondere Financiële Instellingen’, v1.3, 2011. De betalingsbalans en de Nationale Rekeningen hanteren bfi’s als aparte subsector. Omdat het in sommige gevallen arbitrair is of een instelling als bfi moet worden beschouwd, hebben DNB en CBS gezamenlijk een definitie ontworpen. Deze definitie is verwerkt in een ‘beslisboom’ die stapsgewijs bepaalt of een instelling een bfi is. Voorbeelden van criteria waaraan een instelling wordt getoetst zijn het ingezeten zijn in Nederland en de mate waarin de balansposten bestaan uit doorgesluisde financiële middelen (DNB, 2008).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

HOOFDSTUK 1

Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD).29 Bij het buitenlandse eigendomscriterium wordt niet alleen gekeken naar het juridische eigendom maar waar nodig ook naar (een inschatting van) het economische eigendom.30 Box 1

Ontstaansgeschiedenis term ‘bijzondere financiële instellingen’

In de periode na de Tweede Wereldoorlog werden deviezen- en kredietrestricties ingezet als instrumenten om de geldhoeveelheid te beheersen. Met deze restricties werden echter ook monetair neutrale transacties beperkt, zoals het door een dochtermaatschappij aantrekken en uitzetten van financiële middelen van en naar het buitenland in het kader van een fusie of een overname. Tijdens de kredietrestricties in de jaren zeventig werd een soepeler beleid ontworpen voor transacties van buitenlandse multinationals die de Nederlandse geldhoeveelheid niet beïnvloedden. Dit beleid bestond aanvankelijk uit het verkrijgen van een vergunning per transactie. Dit werd later vervangen door een algemene vergunning voor vennootschappen die zich uitsluitend bezighielden met het opnemen en uitzetten van gelden in het buitenland. Aan dit vergunningenstelsel kwam met de liberalisatie van het kapitaalverkeer in 1983 een einde. De vennootschappen die zich primair richten op monetair neutrale transacties worden sindsdien als ‘bijzondere financiële instelling’ (bfi) geregistreerd door DNB. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op DNB (2000).

1.2 In dezelfde vijver In het publieke debat wordt in relatie tot bfi’s veelal gesproken over ‘brievenbusmaatschappijen’. Ook trustkantoren en doelvennootschappen worden in één adem genoemd. Deze begrippen zijn gerelateerd maar zijn zeker geen synoniemen.31 Trustkantoren houden zich bezig met het beheer van vennootschappen. Naast het beheer voeren zij allerhande andere activiteiten uit voor de vennootschappen, zoals administratie, het werven van bestuurders, het verlenen van advies, beheer en coördinatie van activiteiten in Nederland of het fungeren als tussenschakel naar andere adviseurs zoals accountants en juridisch specialisten. De eigenaren van de vennootschappen zijn de eindklanten van de trustkantoren. Het merendeel van die eigenaren betreft buitenlandse aandeelhouders. Het overgrote deel van de activiteiten van trustkantoren valt onder de Wet toezicht trustkantoren (Wtt).32 De vennootschappen aan wie trustkantoren diensten verlenen die onder de Wtt vallen, worden doelvennootschappen genoemd. Dit geldt voor de meeste klanten en activiteiten van trustkantoren. Een relatief klein deel van de activiteiten (en klanten) van trustkantoren valt buiten de Wtt.

29

30 31

32

In 2008 heeft de OECD het rapport ‘Benchmark definition of Foreign Direct Investment’ uitgegeven. Het rapport beschrijft dat het in een aantal gevallen niet duidelijk is of iets als ‘foreign direct investment’ te beschouwen is, waaronder in het geval van Special Purpose Entities (SPE's). Omdat er geen internationaal aanvaarde definitie van SPE's bestond, heeft de OECD in 2008 een ‘benchmark’ definitie ontworpen die algemene kenmerken van SPE’s beschrijft (OECD, 2008). Bijvoorbeeld bij stichtingen, waar op basis van alleen een juridisch criterium geen eigendom in het buitenland zou worden vastgesteld. Andere termen die, al dan niet terecht, als synoniem voor bfi worden gebruikt zijn onder andere schakelvennootschap, tussenhoudster en doorstromer. In dit onderzoek wordt consequent de term bfi gebruikt. Zie verder hoofdstuk 6.1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Box 2   





41

Spraakverwarring ontward: trustkantoren, doelvennootschappen en bfi’s

Een doelvennootschap is per definitie een klant van een trustkantoor. Andersom kan een trustkantoor ook niet-doelvennootschappen als klant hebben. De meeste bfi’s, ongeveer 75 procent, zijn klant van een trustkantoor en kunnen daardoor over het algemeen worden aangemerkt als doelvennootschap. De overige bfi’s zijn geen doelvennootschap. Er zijn ongeveer 12000 bfi’s en 23500 doelvennootschappen.33 Hoewel een groot deel van de bfi’s onder de doelvennootschappen valt, zijn er dus veel meer doelvennootschappen dan bfi’s. De term brievenbusmaatschappij wordt gebruikt voor bedrijven die, om fiscale redenen, zonder commerciële of operationele aanwezigheid in Nederland gevestigd zijn. Dit kan opgaan voor zowel doelvennootschappen en bfi’s, maar dat hoeft niet altijd het geval te zijn.

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

In de volksmond wordt de term brievenbusmaatschappij gebruikt voor de klanten van trustkantoren, omdat de kantoren voor hun klanten over het algemeen ook een vestigingsadres verzorgen. De buitenlandse aandeelhouder is, vaak om fiscale redenen, op zoek naar een vestiging in Nederland en zoekt een partij die daarbij kan assisteren. Het trustkantoor levert daartoe onder andere een vestigingsadres. Omdat de activiteiten als zodanig een beperkte personele inzet vragen, kunnen trustkantoren schaalvoordelen aanbieden door voor meerdere doelvennootschappen tegelijk dezelfde faciliteiten aan te bieden. Het gaat hier om een vorm van uitbesteding waardoor vele vennootschappen op eenzelfde adres gevestigd kunnen zijn, oftewel achter één spreekwoordelijke brievenbus kunnen vele bedrijven zijn gevestigd. Box 3

Definitie van trustkantoren en doelvennootschappen

De Wet toezicht trustkantoren (artikel 1) definieert een trustkantoor als: “een rechtspersoon, vennootschap of natuurlijke persoon die, al dan niet tezamen met andere rechtspersonen, vennootschappen of natuurlijke personen, beroeps- of bedrijfsmatig een of meer van de volgende diensten verleent: 1. het zijn van bestuurder of vennoot van een rechtspersoon of vennootschap in opdracht van een, niet tot dezelfde groep als waarvan het trustkantoor deel uitmaakt behorende rechtspersoon, vennootschap of natuurlijke persoon; 2. het in opdracht van een niet tot dezelfde groep als waarvan het trustkantoor deel uitmaakt behorende rechtspersoon, vennootschap of natuurlijke persoon, ter beschikking stellen van het adres of het postadres, bedoeld in de artikelen 11, eerste lid, onderdeel c, en 14, eerste lid, onderdeel c, van de Handelsregisterwet 2007, aan een andere rechtspersoon of vennootschap, indien ten minste een van de volgende bijkomende werkzaamheden wordt verricht ten behoeve van die rechtspersoon of vennootschap of ten behoeve van een, tot dezelfde groep behorende, andere rechtspersoon, vennootschap of natuurlijke persoon: a. het op privaatrechtelijk gebied geven van advies of het verlenen van bijstand, met uitzondering van het verrichten van receptiewerkzaamheden; b. het verstrekken van belastingadvies of het verzorgen van belastingaangiften en daarmee verband houdende werkzaamheden; 33

Het exacte aantal doelvennootschappen bedraagt 23549 per 2012 en is gebaseerd op de jaarlijkse Instelling Specifieke Informatie (ISI) rapportage van DNB. Hier kunnen wel dubbeltellingen in zitten, omdat meerdere trustkantoren dezelfde doelvennootschap kunnen bedienen. Het exacte aantal bfi’s betreft 11974 en is gebaseerd op een combinatie van de bfi-benchmark en de bfi-steekproef rapportage van DNB uit 2010.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

HOOFDSTUK 1

c.

3. 4.

5.

het verrichten van werkzaamheden in verband met het opstellen, beoordelen of controleren van de jaarrekening of het voeren van administraties; d. het werven van een bestuurder voor een rechtspersoon of vennootschap; e. andere bij algemene maatregel van bestuur aan te wijzen bijkomende werkzaamheden; het verkopen van rechtspersonen; het zijn van een trustee in de zin van het Verdrag inzake het recht dat toepasselijk is op trusts en inzake de erkenning van trusts in opdracht van een, niet tot dezelfde groep als waarvan het trustkantoor deel uitmaakt behorende rechtspersoon, vennootschap of natuurlijke persoon; of andere bij algemene maatregel van bestuur aan te wijzen diensten”.

Doelvennootschappen worden in de Wtt (artikel 1) gedefinieerd als “een rechtspersoon of vennootschap waaraan een trustkantoor de hierboven onder (1) en (2) genoemde diensten verleent”. Bron: SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op ministerie van Financiën (2012a).

Bfi’s zijn op basis van de DNB-definitie (direct of indirect) in handen van buitenlandse partijen. Ook voor de vestiging van deze partijen spelen fiscale motieven over het algemeen een belangrijke rol, en is het niet altijd nodig om een groot kantoor of veel personeel te hebben. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat het merendeel van de bfi’s, ongeveer 75 procent, klant is van een trustkantoor. De overige bfi’s verzorgen de diensten, die anders door een trustkantoor kunnen worden uitgevoerd, zelf, dit bijvoorbeeld omdat er in Nederland zustermaatschappijen zijn gevestigd die de benodigde expertise en personeel hebben of omdat de bfi zelf over voldoende personeel en expertise beschikt. Ook voor bfi’s wordt soms de term ‘brievenbusmaatschappij’ gebruikt, vermoedelijk om dezelfde redenen als voor het gebruik van deze term bij doelvennootschappen. De meeste bfi’s zijn klant van een trustkantoor en zijn daarmee per definitie ook doelvennootschap onder de Wtt. Maar er zijn ongeveer 23500 doelvennootschappen en ongeveer 12000 bfi’s.34 Dat wil zeggen dat veel doelvennootschappen geen bfi zijn. Figuur 1

De relatie tussen trustkantoren, doelvennootschappen en bfi’s ontward

Trustkantoren Klantrelatie Scope van het onderzoek: bfi’s*

25%

Klantrelatie Doelvennootschappen die geen bfi zijn

Klantrelatie Overige klanten trustkantoren

75%

+/−12.000 bfi’s +/−23.500 doelvennootschappen

Bron:

SEO Economisch Onderzoek; *75 procent van de bfi’s is dus een doelvennootschap; de breedte van de vlakken is niet bedoeld om het aantal of andere waarden te reflecteren.

34

Interne cijfers DNB, 2012 respectievelijk 2010. Zie voetnoot 33.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

43

Dit onderzoek gaat over bfi’s. Dat betekent dat een groot deel van de doelvennootschappen buiten de scope valt. Hoewel de begrippen in het publieke debat dicht tegen elkaar aan schuren, zijn deze twee groepen instellingen, i.c. doelvennootschappen die wel bfi zijn en doelvennootschappen die geen bfi zijn, om totaal verschillende redenen geformeerd, gedefinieerd en onder (indirect) toezicht geplaatst.35 Hierdoor bestaat er geen formele aansluiting in de begripsvorming of dataverzameling. Juist omdat de twee begrippen in het publieke debat desalniettemin zo verbonden zijn, is het zinvol te kijken wat voor typen bedrijven klant zijn van trustkantoren36 om zo te achterhalen welke vennootschappen wel tot doelvennootschappen maar niet tot bfi’s behoren. Bfi’s zijn gedefinieerd als vennootschappen met een buitenlandse aandeelhouder die zich vooral bezig houden met het ontvangen van geld uit en uitbetalen van geld aan het buitenland (zie paragraaf 1.1). Hieruit blijkt dat klanten van trustkantoren met een Nederlandse eigenaar, of die zich primair met andere activiteiten bezig houden, wel doelvennootschap zijn maar niet tot de bfi’s worden gerekend. Een deel van de klanten van trustkantoren bestaat uit houdster-, financierings- en royaltymaatschappijen met een buitenlandse aandeelhouder. Die verrichten activiteiten zoals bedoeld in de definitie van bfi’s en zijn dus zowel doelvennootschap als bfi. Hetzelfde soort bedrijven met een Nederlandse eigenaar vallen niet onder de bfi’s. Hetzelfde geldt voor Special Purpose Vehicles (SPV’s). SPV’s worden over het algemeen gebruikt om activa van financiële partijen te securitiseren. Als deze in handen zijn van buitenlandse partijen, worden ze normaliter gerekend tot de bfi’s, als ze in handen zijn van een Nederlandse eigenaar niet. Klanten van trustkantoren die ook commercieel en/of operationeel actief zijn in Nederland verrichten primair andersoortige activiteiten dan bfi’s, en zijn vanwege het karakter van de activiteiten geen bfi. Ook zogenoemde doorstroomvennootschappen die eigendom zijn van trustkantoren zelf en een Nederlandse eigenaar hebben, zijn vanwege dit eigenaarschap geen bfi. In beide gevallen is daarentegen wel sprake van doelvennootschappen. Dan resteert er nog een groep klanten van trustkantoren waarvan het op voorhand niet zeker is of ze wel of niet tot de bfi’s kunnen worden gerekend. Gedacht kan worden aan vennootschappen in het kader van familiestructuren (stichting administratiekantoor, stak’s) en leasingstructuren. Stak’s worden gebruikt door families om de juridische controle over het familiebedrijf te scheiden van het economisch eigendom. Er lopen beperkt financiële stromen door deze vennootschappen, behalve dividend. Het eigendom kan in binnenlandse of buitenlandse handen liggen. Het is daarom moeilijk vast te stellen of ze tot de bfi’s worden gerekend of niet. Bij leasingstructuren gaat het om een in- en uitstroom van betalingen. Ook hier kan de eigenaar Nederlands of buitenlands zijn en is op voorhand niet vast te stellen of ze tot de bfi’s moeten worden gerekend. Op basis van informatie verkregen van trustkantoren resulteert een aandeel van ongeveer 14 procent van het aantal doelvennootschappen met een Nederlandse eigenaar (geen bfi) en 86 35 36

Doelvennootschappen zijn gedefinieerd in het kader van de Wtt, bfi’s in het kader van het opstellen van de betalingsbalans en de Nationale Rekeningen. Aangenomen dat ‘klanten van trustkantoren’ tot de doelvennootschappen kunnen worden gerekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

HOOFDSTUK 1

procent met een buitenlandse eigenaar (mogelijk bfi).37 Een inschatting van de aandelen van de andere hierboven besproken categorieën bleek helaas niet mogelijk omdat de trustkantoren hun klanten veelal niet op deze manier classificeren in hun systemen.38 In Tabel 1 is voor de besproken typen doelvennootschappen aangegeven welke wel en welke niet tot de bfi’s worden gerekend. Tabel 1

Eigendom en aard activiteiten bepaalt of een doelvennootschap ook een bfi is

Doelvennootschappen met een

Nederlandse eigenaar

Buitenlandse eigenaar

Geen bfi (14%)

Mogelijk bfi (86%)

Houdstermaatschappijen

Geen bfi

Bfi

Financieringsmaatschappijen

Geen bfi

Bfi

Royaltymaatschappijen

Geen bfi

Bfi

Stak's

Geen bfi

Mogelijk bfi

SPV's: securitisatie

Geen bfi

Bfi

SPV's: CDO/CLO

Geen bfi

Bfi

Leasingstructuren

Geen bfi

Mogelijk bfi

Intermediate/Doorstroomstructuren

Geen bfi

Geen bfi

Commercieel/operationeel actieve venn.

Geen bfi

Geen bfi

Waarvan:

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op Van de Berg (SEO, 2008), www.dnb.nl (nieuwsbrieven doelvennootschappen), gesprekken met werknemers van trustkantoren en eigen analyse; aandelen Nederlandse respectievelijk buitenlandse eigenaar op basis van een uitvraag onder trustkantoren met een respons die ongeveer 40 procent van de doelvennootschappen dekt.

Meer dan een ruw inzicht in de oorzaken voor het verschil in aantal doelvennootschappen en aantal bfi’s is niet mogelijk op basis van de beschikbare gegevens. Duidelijk is in ieder geval dat vennootschappen die wel tot doelvennootschappen worden gerekend maar niet tot bfi’s geen buitenlandse eigenaar hebben en niet als voornaamste functie om financiële stromen uit het buitenland door te laten stromen naar het buitenland. Zij vallen daarmee niet binnen het reguliere beeld van de ‘brievenbusmaatschappij’, of binnen de discussie over bijvoorbeeld misbruik van Nederlandse verdragen of belastingontwijking, en vallen om die reden ook buiten de scope van dit onderzoek.39 Doelvennootschappen die geen bfi zijn, zijn dan ook niet opgenomen in de analyse in het vervolg van dit rapport.

1.3 In een notendop In Nederland heerst een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bfi’s, waarbij typisch fiscale elementen een rol spelen maar ook meer algemene vestigingsfactoren. Een nadere toelichting op 37 38

39

Op basis van gegevens over ongeveer 40 procent van de doelvennootschappen. Een aantal kantoren heeft wel inschattingen aangeleverd. Op basis hiervan kon echter geen representatief beeld worden bepaald. Wel is duidelijk dat de buitenlandse houdstermaatschappijen, op basis van data van een beperkt aantal trustkantoren, een relatief groot aandeel in te nemen. Hier kunnen helaas geen eenduidige conclusies aan worden verbonden. Behalve dan het advies tot nader onderzoek om meer helderheid te krijgen bij de partijen die wel als doelvennootschap maar niet als bfi worden aangemerkt. Fiscaliteiten kunnen overigens nog steeds een rol spelen bij het opzetten van de vennootschappen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

45

deze achterliggende redenen volgt in de volgende hoofdstukken. Hieronder volgt een aantal kerngegevens van bfi’s. In hoofdstuk 3 wordt de sector meer in detail besproken en gekwantificeerd. Op basis van DNB-gegevens zijn er per 2010 ongeveer 12000 bfi’s.40 Hiervan is ongeveer 15 procent bepalend voor het totaalbeeld, in termen van balanstotaal. Zij bezitten tezamen 90 procent van alle activa/passiva die door bfi’s worden aangehouden. In dit rapport wordt een deel van de gegevens weergegeven voor alle bfi’s en een deel voor de grootste bfi’s (zie Box 4). Box 4

Een deel van de data in dit rapport betreft alle bfi's, een deel een subset van grootste bfi's

Omwille van de efficiëntie ondervraagt DNB de grootste bfi’s maandelijks en jaarlijks met een gedetailleerde uitvraag, en de overige bfi’s om het jaar op basis van een beperktere vragenset. De grootte wordt bepaald op basis van het balanstotaal, en hierbij worden de bfi’s die 90 procent van het balanstotaal bepalen als ‘de grootste bfi’s’ gezien. Het aantal ‘grootste bfi’s’ is ongeveer 15 procent van het totaal aantal bfi’s. De laatste, volledig verwerkte stand van de totale bfi-populatie stamt uit 2010 (circa 12000 bfi’s), voor de uitvraag van de grootste bfi´s is dit 2011 (circa 1500 bfi’s). Zie Bijlage I voor meer informatie over de methode van onderzoek. Waar mogelijk wordt in dit onderzoek gerapporteerd over alle bfi’s (aangegeven als ‘o.b.v. alle bfi’s’’), voor een deel van de data zijn alleen gegevens van de beperktere bfi-set beschikbaar (aangegeven als ‘o.b.v. grootste bfi’s’). Dit wordt steeds vermeld bij de gerapporteerde data. Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Tabel 2 en Tabel 3 illustreren enkele kerngegevens van de bfi-sector. De 12000 bfi’s per 2010 hebben gezamenlijk een balanstotaal van € 2890 miljard. Ter vergelijking: in datzelfde jaar bedroeg het balanstotaal van het Nederlandse bankwezen € 2261 miljard. Tabel 2

Balanstotaal en bfi-aantallen (o.b.v. alle bfi’s, bedragen × €1 mln.) Aantal BFI’s

Balanstotaal

2006

9.108

1.853.856

2008

10.947

2.518.840

2010

11.976

2.889.996

Bron:

41

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

In 2011 bedroegen de financiële transacties, grosso modo: de ontvangsten en uitgaven, van bfi’s in de steekproef ongeveer € 4000 miljard.42 De financiële transacties bevatten zowel de toe- en afname van leningen, deelnemingen en andere financiële activa, als de daarover genoten en

40

41 42

Het totale aantal bfi's bedroeg 13.644 per eind 2010, en 13795 per eind 2011. Het verschil betreft eenheden met een zeer klein balanstotaal (kleiner dan €1.000), ofwel eenheden die ten onrechte geen cijfers hebben gerapporteerd, ofwel eenheden die niet meer actief zijn maar nog wel geregistreerd zijn als bfi. Hier wordt verder uitgegaan van het totaal van 12.000 bfi’s in 2010. Voor balanstotaal is in het hele rapport het activatotaal gebruikt. Hoewel in deze cijfers alleen de grootste bfi’s zijn opgenomen, betreft het naar verwachting het overgrote deel van de bfi-stromen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

HOOFDSTUK 1

betaalde dividend en rente.43 In het geval van het doorrollen van leningen worden de aflossing van de oude lening alsook de opname van de nieuwe lening beide als transactie gezien.44 De sommatie van ontvangsten en uitgaven wordt ook wel de bruto financiële stroom van bfi’s genoemd, die dus ongeveer € 8000 miljard bedraagt. Dit bedrag heeft weinig betekenis, omdat het een sommatie is van inkomende en uitgaande stromen die grotendeels direct gerelateerd zijn. Wat Nederland inkomt gaat er grosso modo ook weer uit. Het bedrag dat ‘door Nederland stroomt’ via de bfi’s bedraagt dus geen € 8000 miljard, zoals soms gesteld, maar rond de € 4000 miljard. Tabel 3 geeft de ontwikkeling van inkomende en uitgaande transacties weer.45 Tot 2008 stegen deze, daarna is een daling te zien. Deze afname wordt verklaard door de langere looptijden van betreffende leningen na 2008, nadat de looptijden in 2007 en 2008 sterk waren verkort.46 Tabel 3

Totale financiële stromen bfi’s (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 mln.) Ontvangsten

Uitgaven

2006

2.326.775

2.336.605

2007

3.689.359

3.657.413

2008

5.214.845

5.215.361

2009

4.852.437

4.851.539

2010

4.413.055

4.416.685

2011

4.009.981

3.988.270

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

In 2011 bestond het grootste deel van de inkomende transacties uit leningen van groepsmaatschappijen, ongeveer 40 procent van de ontvangsten, en uit leningen van derde partijen waaronder banken, ongeveer 35 procent van de ontvangsten.47 Deze transacties betreffen met name het doorrollen van leningen. In termen van fiscale motieven zijn niet zozeer de stromen ten aanzien van leningen en deelnemingen zelf relevant, maar vooral de dividend- en rentestromen die daarmee samenhangen, alsook de royaltystromen die samenhangen met intellectueel eigendom.48 De dividend-, rente-, en royaltystromen bedroegen in 2010 in totaal ongeveer € 153 miljard (inkomend) en € 125 miljard (uitgaand), zie Tabel 4.49

43

44 45 46 47

48 49

Meer specifiek betreffen de financiële transacties alle posten die van invloed zijn op het financiële vermogen. Royalty’s zijn hier niet in opgenomen. Onder financiële activa vallen bijvoorbeeld effecten en derivaten. Dit geldt zowel voor het doorrollen van door bfi’s ontvangen kredieten als voor het doorrollen van door bfi’s verstrekte kredieten. In lijn met de rapportagemethodiek van DNB, betreffen alle stromen in deze studie stromen van en naar het buitenland, binnenlandse stromen blijven buiten beschouwing. Zie DNB (2009a) De uitgaande transacties laten een vergelijkbaar beeld zien. Hoewel deelnemingen (in casu, ontvangen en verstrekt eigen vermogen) de grootste balansposten zijn (zie hoofdstuk 3), zijn de transacties die samenhangen met leningen dominant ten opzichte van deelnemingen omdat deze laatste een langere looptijd hebben. Royaltystromen zijn niet opgenomen in de financiele transacties. Dit cijfer is op basis van alle bfi’s, waardoor alleen 2010 is weergegeven. In Bijlage J zijn voor de grootste bfi’s ook cijfers opgenomen over 2011.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Tabel 4

47

Inkomende en uitgaande royalty-, dividend-, en rentestromen (o.b.v. alle bfi's, 2010, bedragen × €1 mln.) Inkomend

Uitgaand

Royalty

15.742

13.815

Dividend

106.735

76.433

Rente intragroep

24.090

13.304

Rente extern

6.789

21.256

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Het volgende hoofdstuk tracht te achterhalen wat de redenen zijn voor de aanwezigheid van bfi’s in Nederland.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

2

49

Redenen voor vestiging in Nederland

50

Nederlandse fiscale faciliteiten spelen een belangrijke rol in het aantrekken van bfi’s. Deze zijn deels gericht op het voorkomen van dubbele belastingheffing. Met de mogelijkheden hiertoe, doen ook risico’s voor misbruik van faciliteiten en belastingontwijking hun intrede. Substance-vereisten kunnen tegenwicht bieden. Om de aantrekkelijkheid van Nederland in fiscaal opzicht te beoordelen, moeten de fiscale voordelen, en substance als tegenkracht, in internationaal perspectief worden bezien. In dat opzicht is Nederland fiscaal aantrekkelijk. Niet zozeer vanwege lage nominale winstbelastingtarieven (daar loopt Nederland redelijk in de pas met andere EUlanden), maar vooral vanwege andere fiscale faciliteiten zoals het ontbreken van bronbelasting op rente en royalty en het uitgebreide verdragennetwerk. Hierbij speelt voor Nederland, net zo goed als voor andere landen, het dilemma tussen een aantrekkelijk fiscaal klimaat en het effect hiervan op belastingopbrengsten. Op een aantal vlakken bieden andere landen steeds vaker gelijksoortige fiscale faciliteiten. Er zijn dan ook meer factoren die de aantrekkingskracht van Nederland als vestigingsland voor bfi’s bepalen. In Nederland wordt het ‘wereldwijde belastingsysteem’ gehanteerd: ingezetenen zijn belastingplichtig voor hun wereldwijd gegenereerde inkomen en niet-ingezetenen zijn alleen belastingplichtig voor het inkomen dat in Nederland wordt gegenereerd (zie in Bijlage A). Het tarief voor winstbelasting, ook wel vennootschapsbelasting genoemd, bedraagt 25 procent.51 Daarnaast wordt een bronbelastingtarief van 15 procent gehanteerd over uitgaand dividend.52 Het streven om dubbele belastingheffing te voorkomen, is sterk verweven in het Nederlandse fiscale beleid. Dat het heffen van dubbele belastingheffing schadelijk is, is een internationaal geaccepteerd uitgangspunt (zie bijvoorbeeld OECD, 2013). Maatregelen om dubbele belastingheffing te voorkomen, kunnen echter ook nadelige gevolgen hebben, bijvoorbeeld in de vorm van belastingontwijking. Een beoordeling van faciliteiten die met dit argument worden gevoerd, vraagt dan ook om een analyse van zowel baten als kosten. Hoewel een dergelijke brede analyse buiten de scope van dit rapport ligt, tonen de resultaten wel het belang van voldoende oog voor de kosten aan.

50

51 52

De beschrijving van het Nederlandse fiscale regime in dit hoofdstuk beperkt zich tot de elementen die relevant worden geacht voor de analyse van bfi’s. De beschrijving is primair gebaseerd op de sectie over Nederland in de Worldwide corporate tax guide van Ernst & Young, ministerie van Financiën (2012), diverse websites van belastingadviseurs (onder andere Ernst & Young, KPMG, Deloitte, PwC en Tax Consultants International) en interviews. Voor de eerste € 200.000 aan belastbaar inkomen geldt een tarief van 20 procent. Onder bepaalde voorwaarden wordt inkomen uit (vormen van) intellectueel eigendom belast tegen 5 procent. “Het principe van een bronbelasting is dat de heffing wordt ingehouden op het brutobedrag van de betaling door de klant. De bronbelasting moet vervolgens door de klant binnen een bepaalde termijn worden afgedragen aan de lokale fiscus, of wordt door de fiscus direct ingehouden bij betaling door de klant. Het karakter van de bronheffing - het is een inhoudingsbelasting - brengt met zich mee dat deze verondersteld wordt voor rekening te komen van de (buitenlandse) ontvanger van de betaling” (http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/wereld-bronbelasting). “Het is internationaal gezien gebruikelijk dat een bronbelasting van niet-inwoners wordt geheven op vooral rente, dividend en royalty's. Ieder land is vrij in het bepalen van zijn eigen percentages maar veel landen hebben met andere landen afspraken gemaakt over enerzijds de maximale hoogte van de bronbelastingen die door het bronland mogen worden geheven en anderzijds de voorkoming die het woonland aan haar inwoners moet geven om dubbele belastingheffing te voorkomen. Deze afspraken zijn neergelegd in belastingverdragen” (http://taxci.nl/read/Bronbelastingen_buitenland?submenu=196).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

50

HOOFDSTUK 2

Het belang dat Nederland hecht aan het voorkomen van dubbele belasting kan niet los worden gezien van de karakterisering van Nederland als klein, op het buitenland gericht handelsland. Het creëren van een gelijk fiscaal speelveld voor (internationaal opererende) Nederlandse bedrijven ten opzichte van de bedrijven in de landen waar zij zich vestigen, is daarmee een achterliggende doelstelling. Concreet geldt dit vooral voor het toepassen van het exemption systeem via de deelnemingsvrijstelling, het ontbreken van bronbelasting op rente en royalty en het uitgebreide verdragennetwerk. Ongeacht de exacte achterliggende doelstelling, biedt de combinatie van Nederlandse fiscale faciliteiten aantrekkelijke mogelijkheden voor internationale concerns om, via bfi’s, hun mondiale belastingafdrachten te minimaliseren. Dit wordt internationale fiscale planning genoemd. Fiscale planning is legaal: zowel in de rechtspraak van de Nederlandse Hoge Raad als die van het Europese Hof van Justitie wordt onderschreven dat bedrijven hun activiteiten op een fiscaal voordelige manier mogen inrichten. Gezien het belang van dit begrip, bevat Bijlage A ter achtergrond een nadere toelichting op internationale fiscale planning, inclusief een korte schets van enkele fiscale begrippen die relevant zijn voor de analyse in dit rapport. Box 5 relateert internationale fiscale planning aan belastingontduiking en belastingontwijking, twee begrippen die veelvuldig in het rapport terug zullen komen. Box 5

Internationale fiscale planning, belastingontduiking en belastingontwijking

Met internationale fiscale planning verlagen internationale concerns het totale bedrag dat zij als groep moeten afdragen aan belasting via de (geografische) organisatie van hun activiteiten over de groep. Vanuit het principe van contractvrijheid is dit in beginsel legaal; bedrijven zijn vrij om hun activiteiten met dit doel te organiseren. Belastingontduiking gaat over het voorkomen van belastingbetaling door de wet te overtreden, en is dan ook illegaal. Ontduiking kan uiteenlopen van het fout invullen van de aangifte tot het sturen van onterechte facturen. Er bestaat geen internationale maatstaf voor belastingontduiking, omdat belastingwetgeving in elk land anders is. Waar bovenstaande begrippen als ‘wit’ respectievelijk ‘zwart’ kunnen worden gekarakteriseerd, bestaat er ook nog een ‘grijs’ gebied: belastingontwijking. Daar waar fiscale planning wel binnen de letter maar niet meer binnen de geest van de wet plaatsvindt, is volgens dit rapport sprake van belastingontwijking. De OECD (2013, p.5) stelt: “[t]he interaction of domestic tax systems (including rules adopted in accordance with international standards to relieve double taxation), however, can also lead to gaps that provide opportunities to eliminate or significantly reduce taxation on income in a manner that is inconsistent with the policy objectives of such domestic tax rules and international standards”. Om belastingontwijking tegen te gaan, bestaan algemene en specifieke antimisbruikmaatregelen.53 Op basis van deze regels kunnen transacties die strijd opleveren met doel en strekking van de belastingwet buiten beschouwing worden gelaten. Zowel bronlanden als de landen waar de uiteindelijke moeder is gevestigd, kunnen dergelijke antimisbruikbepalingen opnemen, bijvoorbeeld om misbruik van belastingverdragen te voorkomen.

53

In Nederland wordt in dit verband ook wel gesproken over fraus legis (misbruik van (belasting)recht) en fraus tractates (misbruik van verdragsrecht). Zie Bijlage A, waar wordt ingegaan op anti-avoidance regels en CFC-regels.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

51

Belastingontwijking is legaal.54 Waar het hier om gaat, is het overtreden van de doelstellingen van belastingwetgeving. Het moge duidelijk zijn dat dit niet eenvoudig is vast te stellen, laat staan juridisch te beoordelen of te bestraffen. Volgens Finnerty et al. (2007) hebben landen dan ook grote moeite met het scheiden van internationale fiscale planning en belastingontwijking. In de praktijk is er een toenemend aantal landen dat voorwaarden stelt, bijvoorbeeld aan het verkrijgen van een verlaagd bronbelastingtarief.55 Desalniettemin wijst de voortgaande discussie over belastingontwijking erop dat dit niet de standaard is.56 De internationale politiek lijkt steeds meer de nadruk te leggen op een gecoördineerde aanpak om de mogelijkheden voor belastingontwijking terug te dringen, eerder dan om belastingontwijking op zichzelf aan te pakken. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op OECD (2013), Finnerty et al. (2007).

Dit hoofdstuk gaat eerst in op de fiscale faciliteiten die Nederland aantrekkelijk maken voor het vestigen van bfi’s. Daarbij wordt tevens gekeken naar het tegenwicht dat wordt geboden om misbruik van deze faciliteiten te voorkomen aan de hand van substance-eisen. Paragraaf 2.2 beoordeelt vervolgens de relatieve aantrekkingskracht van de fiscale faciliteiten in internationaal verband: is Nederland aantrekkelijker dan andere landen? Omdat deze analyse aangeeft dat er mogelijk meer speelt dan alleen fiscale argumenten, kijkt paragraaf 2.3 naar andere elementen in het Nederlandse vestigingsklimaat. Paragraaf 3.4 gaat in op de achtergronden van het fiscale beleid. Dit hoofdstuk richt zich dus op het ‘waarom’ van de aantrekkingskracht van Nederland voor bfi’s. Na een beschrijving van de bfi-sector in hoofdstuk 3, buigt hoofdstuk 4 zich over de vraag ‘hoe’ via bfi’s gebruik wordt gemaakt van de Nederlandse faciliteiten in het kader van internationale fiscale planning.

2.1 Fiscale aantrekkingskracht 2.1.1 Fiscale faciliteiten De deelnemingsvrijstelling houdt in dat er geen belasting wordt geheven over de winst die een in Nederland gevestigd bedrijf ontvangt van een dochtermaatschappij in het buitenland.57 De achterliggende doelstelling van de vrijstelling is om te voorkomen dat buiten Nederland door een buitenlandse dochtermaatschappij van een Nederlandse moedermaatschappij behaalde winsten, zowel in het buitenland als in Nederland worden belast. Als de dochter winst maakt in het buitenland wordt daar doorgaans belasting over betaald. Het in Nederland belasten van door de

54 55 56

57

Dit doet niks af aan de maatschappelijke discussie over belastingontwijking, die gaat immers over moraliteit en niet over legaliteit. In de interviews werd bijvoorbeeld op China en Indonesië gewezen. Overigens is het in beginsel een keuze van een land zelf om al dan niet dergelijke bepalingen op te nemen. Zoals blijkt in hoofdstuk 2.4 kunnen hierbij tegengestelde belangen spelen. Daarnaast betekent het bestaan van dergelijke regels nog niet dat naleving wordt afgedwongen. Meer formeel: bij een in Nederland gevestigde houdstermaatschappij wordt geen vennootschapbelasting geheven op genoten dividenden uit, en winsten uit verkoop van, binnenlandse of buitenlandse deelnemingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

HOOFDSTUK 2

dochter uitgekeerde winst aan de Nederlandse moedermaatschappij (dividend) zou dan resulteren in een tweede heffing.58 In 1997 zijn de regels voor de deelnemingsvrijstelling aangepast om ongewenst gebruik te voorkomen. In 2007 en 2010 zijn de regels verder aangescherpt. Een tweetal voorwaarden is hier relevant. Vrijstelling is mogelijk voor deelnemingen in een ‘actieve onderneming’ en in beginsel niet als een deelneming als belegging wordt aangehouden (‘passieve onderneming’).59 De laatste categorie betreft inkomen uit beleggingen anders dan onroerend goed, uit groepsfinancieringsactiviteiten en uit Intellectual Property activiteiten. Dividend uit het ter beschikking stellen van geld of goederen binnen een internationale groep valt dus in beginsel niet onder de deelnemingsvrijstelling. Bij een actieve onderneming kan gedacht worden aan ‘reële activiteiten’ zoals het exploiteren van een fabriek.60 Een tweede voorwaarde om gebruik te maken van de deelnemingsvrijstelling is dat het bronland een ‘redelijke’ winstbelasting heft.61 De Nederlandse wetgever hanteert hierbij een minimaal (effectief) winstbelastingtarief van 10 procent. Bij een lager winstbelastingtarief in het land waar het dividend vandaan komt, wordt het dividend in Nederland in beginsel niet vrijgesteld. Om in aanmerking te komen voor vrijstelling moet aan één van deze twee voorwaarden worden voldaan.62 Dividend van een ‘passieve deelneming’ wordt dus wel vrijgesteld als er een winstbelastingtarief van meer dan 10 procent geldt in het bronland, en dividend uit een land met een winstbelastingtarief lager dan 10 procent wordt wel vrijgesteld als het van een actieve deelneming komt.63 Om innovaties en research & development te stimuleren kunnen bedrijven de Innovatie Box toepassen. Door toepassing hiervan wordt inkomen uit zelf ontwikkeld intellectueel eigendom tegen een effectief tarief van 5 procent, in plaats van het normale tarief van 25 procent, belast. Specifiek gaat het om inkomen dat wordt gegenereerd uit innovatieve activiteiten waarvoor een octrooi is verkregen of die te kwalificeren zijn als speur- en ontwikkelingsactiviteiten. Merkrechten, logo’s en soortgelijke activa vallen niet onder de regeling. De ontwikkelingskosten gelden als drempelwaarde: het lagere tarief geldt alleen voor het netto inkomen boven de ontwikkelingskosten. Er bestaat geen maximum van het inkomen dat onder deze regeling valt. Nederland heeft een uitgebreid stelsel van belastingverdragen met andere landen, die ingaan op de toepassing van belastingwetgeving bij wederzijdse investeringsrelaties met het buitenland. In de 58

59 60

61 62 63

Met de vrijstelling wordt ook voorkomen dat het Nederlandse bedrijf op dit vlak een (fiscaal) concurrentienadeel heeft ten opzichte van lokale bedrijven in het land van vestiging. De winst die in het buitenland wordt behaald, wordt in dat buitenland belast, onder de aldaar geldende regels. Indien het land waar de dochtermaatschappij is gevestigd een hogere winstbelasting heft dan Nederland, is de winst van die dochter tegen een hoger tarief belast dan het Nederlandse. Indien het land waarin de dochtermaatschappij is gevestigd een lager winstbelastingtarief hanteert dan Nederland, dan is die winst tegen een lager tarief belast. In beide gevallen wordt de winst bij uitkering aan de Nederlandse moedermaatschappij niet alsnog in Nederland belast. Zo is die buitenlandse dochtermaatschappij fiscaal in dezelfde positie als lokaal opererende ondernemingen. Dit wordt de ‘oogmerktoets’ genoemd. De vraag of ‘actief inkomen’ in de praktijk daadwerkelijk aansluit bij wat in het spraakgebruik onder ‘reële activiteiten’ wordt verstaan (zoals het exploiteren van een fabriek), valt buiten de scope van dit onderzoek. Dit wordt de ‘onderworpenheidstoets’ genoemd. Een derde voorwaarde is dat de bezittingen van de deelneming niet voor meer dan de helft uit beleggingen mogen bestaan (de bezittingentoets). Voor de volledigheid zij vermeld dat er nog aanvullende voorwaarden gelden waaraan moet worden voldaan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

53

verdragen worden onder andere afspraken gemaakt over het reduceren van bronheffingstarieven op rente, royalty en dividenden. Indien in het bronland namelijk belasting wordt betaald over uitgaande rente- en royaltybetalingen naar Nederland, waarna die als inkomsten ook in Nederland worden belast, resulteert dubbele heffing.64 Ook de doelstelling van verdragen is dus om dubbele belastingheffing te voorkomen.65 Om voor gebruik van belastingverdragen in aanmerking te komen, moeten bedrijven feitelijk in Nederland zijn gevestigd (inwoner) en moeten zij de feitelijk gerechtigde (beneficial owner) zijn van de geldstromen die aan hen worden overgemaakt.66 De Nederlandse belastingdienst toetst in elk geval op substance als een bedrijf een advanced tax rulings of advanced pricing agreements aanvraagt.67 De toets of er sprake is van beneficial ownership, en de invulling van het begrip, ligt in eerste plaats bij het bronland (ministerie van Financiën, 2012 , p.7). Box 6

Hoe zit het met belasting over Nederland inkomend en uitgaand dividend?

Door de bank genomen is dit wat er fiscaal gezien gebeurt met dividend dat Nederland inkomt en/of uitgaat. Door de deelnemingsvrijstelling is winst die wordt uitgekeerd door buitenlandse dochters aan Nederlandse bedrijven (inkomende dividenden) onder bepaalde voorwaarden vrijgesteld van belasting in Nederland. In het land van de buitenlandse dochter wordt over het algemeen winstbelasting geheven, waardoor het dividend als winst al belast is voordat het naar Nederland komt. Daarnaast kan in het buitenland ook bronbelasting over uitbetaalde dividenden worden geheven, maar Nederland spreekt in belastingverdragen vaak af dat in het buitenland een lager (of zelfs nul-)tarief geldt. Over uitgaande dividenden is in Nederland bronbelasting, de zogenoemde dividendbelasting, verschuldigd. Ook hier spelen belastingverdragen een rol, nu met Nederland als bronland, waardoor het tarief dat Nederland rekent op dividendbetalingen naar landen waarmee Nederland een belastingverdrag heeft afgesproken in de regel lager uitvalt. Het is tenslotte mogelijk dat het land dat de dividendbetaling uit Nederland ontvangt, winstbelasting heft over de inkomende stroom. In de meeste landen wordt de eerder betaalde winstbelasting hierbij geheel of gedeeltelijk in mindering gebracht (in een exemption respectievelijk tax credit systeem, zie Box 20) om dubbele belasting te voorkomen. Bron:

SEO Economisch Onderzoek

64

Dubbele heffing van dividend is hierboven reeds besproken. In de notitie fiscaal verdragsbeleid wordt aangegeven dat één van de twee hoofddoelen van verdragen is om juridische dubbele belasting te voorkomen en definieert dit als volgt: “[d]eze vorm van dubbele belastingheffing treedt op indien één subject voor hetzelfde object door meerdere staten wordt belast” (ministerie van Financiën, 2011a, p.21). Een tweede vorm betreft economische dubbele belastingheffing, dat in de notitie als volgt wordt gedefinieerd: “[e]conomische dubbele belastingheffing vindt plaats indien meerdere subjecten feitelijk voor hetzelfde object meerdere malen worden belast” (p.23). Impliciet geeft de notitie aan dat ook deze vorm idealiter wordt voorkomen: “[d]oor de complexiteit van deze vorm van dubbele belastingheffing is een oplossing vaak niet eenvoudig. Desalniettemin zoekt Nederland met zijn verdragspartners voor diverse categorieën van economische dubbele heffing naar (maatwerk)oplossingen die zoveel mogelijk rechtszekerheid bieden”. Zie ministerie van Financiën (2011a). Beneficial ownership “verwoordt de eis dat degene aan wie het dividend, de rente of de royalty wordt uitbetaald ook de echte opbrengstgerechtigde moet zijn om in aanmerking te komen voor de verdragsvoordelen”(ministerie van Financiën, 2012, p.4). Namelijk: de mate van financiering met eigen vermogen en aan het gelopen risico (ministerie van Financiën, 2011b).

65

66

67

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

HOOFDSTUK 2

In Nederland wordt geen bronbelasting geheven over vanuit Nederland betaalde rente en royalty.68 Aangenomen dat rente- en royaltybetalingen vanuit Nederland naar groepsmaatschappijen in het buitenland aldaar belast worden als onderdeel van de winst, ligt ook hier het voorkomen van dubbele belasting aan ten grondslag. Andersom geldt dat als in het buitenland bronbelasting is betaald over rente of royalty, en deze worden uitbetaald aan een Nederlandse groepsmaatschappij, de buitenlandse bronheffing op rente/royalty (binnen bepaalde limieten) mag worden verrekend met de winstbelasting in Nederland.69 Box 7

Hoe zit het met belasting over Nederland inkomende en uitgaande rente en royalty’s?

Door de bank genomen is dit wat er fiscaal gezien gebeurt met rente en royalty’s die Nederland inkomen en/of uitgaan. Inkomende rente en royaltybetalingen door groepsmaatschappijen maken in Nederland deel uit van de belaste winst. Zakelijke kosten kunnen hierop normaal in aftrek worden gebracht, zodat het saldo van inkomende stromen en kosten (waaronder, mogelijk, uitgaande rente- en royaltystromen) wordt belast. Voor ontvangen royalty’s geldt mogelijk een lager tarief indien deze onder de Innovatiebox vallen, maar dan moet de intellectuele eigendom in of vanuit Nederland zijn ontwikkeld en moet voldaan worden aan de overige daaraan gestelde voorwaarden. In het land van de groepsmaatschappij zijn rente- en royaltybetalingen mogelijk aftrekbaar voor de winstbelasting. Dit is afhankelijk van de wetgeving van het betreffende land.70 Mogelijk heft het land van de groepsmaatschappij/debiteur een bronbelasting over de uitbetaalde rente en/of royalty’s. Ook dit is afhankelijk van de wetgeving van het betreffende land. Die bronbelasting wordt vervolgens mogelijk gereduceerd onder de toepassing van het eventuele belastingverdrag tussen het betreffende land en Nederland. Resterende bronbelasting kan, onder bepaalde voorwaarden, worden verrekend met de winstbelasting die in Nederland over die inkomsten is verschuldigd (ter voorkoming van dubbele heffing). Over uitgaande rente- en royaltybetalingen wordt in Nederland geen bronbelasting geheven. Het is tenslotte mogelijk dat het land dat de rente of royalty uit Nederland ontvangt winstbelasting heft over de inkomende stroom. Bron:

SEO Economisch Onderzoek

In aanvulling op deze elementen, die onder andere gericht zijn op het voorkomen van dubbele belasting, speelt de toegankelijkheid en betrouwbaarheid van de Nederlandse belastingdienst een belangrijke rol in de aantrekkelijkheid van Nederland voor het vestigen van bfi’s. Het is mogelijk om van tevoren zekerheid te verkrijgen over hoe bepaalde belastingstructuren behandeld zullen worden door de Nederlandse belastingdienst (zogenoemde advance tax rulings, ATR, en advance pricing

68 69

70

Dit geldt in bredere zin tussen alle EU-landen op basis van de Rente- en Royalty Richtlijn, zie hoofdstuk 2.2.4 en Bijlage A. Er wordt gesproken van een credit. Deze mag veelal niet hoger zijn dan de effectieve winstbelastingdruk in het ontvangende land. Dus als de bronbelasting op rente bijvoorbeeld 30 procent bedraagt en de (effectieve) winstbelasting in het land dat de rente ontvangt 25 procent is, dan is de credit maximaal 25 procent en kan niet de volledig betaalde bronbelasting worden verrekend. Landen kennen soms regelgeving en/of jurisprudentie die de aftrek van deze betalingen aan een groepsmaatschappij beperken of onmogelijk maken, of aan een andere belasting onderwerpen zoals BTW.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

55

agreements, APA).71 Concreet kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het vooraf beantwoorden van de vraag of een multinational via een dochter in Nederland gebruik kan maken van de deelnemingsvrijstelling. Vermeld zij dat het hier niet gaat over afspraken die afwijken van de ‘normale’ belastingwetgeving maar puur over het op voorhand zekerheid verkrijgen ten aanzien van toepassing van de wetgeving, zoals bijvoorbeeld de deelnemersvrijstelling.72 Dit kan voor multinationals de onzekerheid over de consequenties van voorgenomen acties en transacties wegnemen, vaak voor meerdere jaren vooruit. De combinatie van deze regelingen biedt aantrekkelijke mogelijkheden in het kader van internationale fiscale planning, die kunnen worden gerealiseerd via bfi’s. Het uitgebreide Nederlandse verdragennetwerk voorkomt of reduceert bronbelasting op dividend-, rente- en royaltybetalingen vanuit een fors aantal landen naar Nederland. Het in Nederland ontvangen dividend is daarbij veelal vrijgesteld voor de winstbelasting als gevolg van de deelnemingsvrijstelling. Over rente en royalty betaald vanuit Nederland naar het buitenland wordt in Nederland geen bronbelasting geheven. Hoewel in beginsel wel bronbelasting op aan buitenlandse aandeelhouders uitgekeerd dividend wordt geheven, wordt deze vaak deels of geheel voorkomen op basis van het uitgebreide verdragennetwerk. Tenslotte kan vooraf zekerheid worden gekregen over de fiscale gevolgen van voorgenomen transacties, zodat (fiscale) risico’s worden geminimaliseerd. Figuur 2

Aantrekkingskracht fiscale faciliteiten Land A

- Dividend - Rente - Royalty BFI NL - Dividend - Rente - Royalty

Bron:

- Deelnemingsvrijstelling - Geen bronbelasting op rente en royalty - Belastingverdragen - ATR en APA

Land B

SEO Economisch Onderzoek

Een groot deel van deze fiscale faciliteiten is, in ieder geval deels, gebaseerd op het voornemen dubbele belastingheffing te voorkomen. In hoofdstuk 4 wordt nader toegelicht hoe dit via bfi’s kan worden gerealiseerd. Dan zal echter ook blijken dat de faciliteiten tevens gebruikt kunnen worden om enkelvoudige belastingheffing te voorkomen. Als gevolg van de Nederlandse fiscale regels en verdragen kunnen internationale concerns via bfi’s hun belastingbetalingen reduceren, ook in Nederland. Tegenover dit effect staat mogelijk ook een positief effect op de Nederlandse schatkist, omdat er zonder deze regels en verdragen minder bfi’s in Nederlands zouden zijn gevestigd, terwijl die ook een economische bijdrage 71 72

Een ATR gaat over de fiscale gevolgen van een voorgenomen transactie, een APA over de vaststelling van een zakelijke beloning tussen groepsmaatschappijen. Voor alle duidelijkheid zij vermeld dat het hierbij niet mogelijk is om lagere belastingtarieven af te spreken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

HOOFDSTUK 2

leveren (zie hoofdstuk 5). Wat het exacte effect op de schatkist is, is niet duidelijk, ook vanwege het ontbreken van een standaard die als counterfactual kan dienen.

2.1.2 Substance-eisen Nederland is een aantrekkelijk vestigingsland voor bfi’s, ook door het gunstige fiscale klimaat. Een vraag die hierbij speelt is of er eisen zijn of zouden moeten zijn, in termen van economische activiteit in Nederland, voor bedrijven om gebruik te maken van deze aantrekkelijke bepalingen. Dit zou eventueel misbruik van de faciliteiten kunnen voorkomen of reduceren, maar tegelijkertijd de fiscale aantrekkingskracht negatief beïnvloeden. Er wordt daarbij veelal gesproken over zogenoemde ‘substance-eisen’. ‘Substance’ is geen eenduidig gedefinieerde term. In de fiscale praktijk gaat substance om feitelijke, reële aanwezigheid van bedrijven als voorwaarde om gebruik te kunnen maken van fiscale faciliteiten. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de omstandigheden die bepalen waar een bedrijf is gevestigd, zoals waar bestuursbeslissingen worden genomen en waar bestuurders wonen. Dit is niet per definitie gelijk aan wat in het spraakgebruik onder substance wordt verstaan. Daar lijkt meer de nadruk te liggen op het plaatsvinden van bijvoorbeeld productieactiviteiten, en op de kenmerken die dit zouden moeten aantonen. In het publieke debat wordt dit ook wel geduid door te wijzen op situaties waarin er geen sprake is van substance, bijvoorbeeld wanneer op één adres zeer veel bedrijven zijn gevestigd of als één persoon het bestuur voert over meerdere vennootschappen. In een brief aan de Tweede Kamer over dit onderwerp, geeft staatssecretaris Weekers (2012a, p.2) een meer formele beschrijving die ook de nadruk legt op kenmerken die substance aantonen. Hij omschrijft substance van vennootschappen als “herkenbaarheid door bezit of gebruik van materiële activa en personeel”. Een andere invalshoek in de publieke discussie betreft substance als weerslag van de economische waarde die aanwezigheid van een bedrijf voor Nederland oplevert. Het credo lijkt hier dat om van de Nederlandse fiscaliteiten gebruik te maken, er ook een wederdienst moet worden geleverd in termen van toegevoegde waarde voor de Nederlandse reële economie. Een voorbeeld hiervan is een motie uit 2012 om “het begrip ‘substance’ zodanig te herdefiniëren dat deze ook de reële economische meerwaarde reflecteert, zoals ten minste het scheppen van werkgelegenheid” (Tweede Kamer, 2011).73 De discussie over de fiscale invulling van de term ‘substance’ in Nederland is mede bepalend voor de voorwaarden die aan het gebruik van Nederlandse fiscale faciliteiten worden gesteld. Dit maakt het vooral tot een fiscale en politieke discussie. Omdat substance-eisen medebepalend kunnen zijn voor (de verklaring van) de aantrekkingskracht van Nederland als vestigingsland voor bfi’s, inventariseert dit rapport in hoeverre sprake is van substance-eisen in Nederland, hoe dit zich verhoudt tot de internationale praktijk (zie paragraaf 2.2.6) en wat de gevolgen zouden zijn van het aanscherpen van de eisen (zie 5.4).

73

De motie werd niet aangenomen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

57

In Box 8 worden de relevante Nederlandse bepalingen beschreven. Los van het arm’s length principe zijn er geen algemeen geldende substance-eisen in Nederland.74 Wel gelden specifieke eisen voor specifieke gevallen. Om vooraf zekerheid te krijgen (rulings, zie vorige paragraaf) over toepassing van de deelnemingsvrijstelling, bijvoorbeeld, wordt als eis gesteld dat er ‘reële risico’s’ worden gelopen.75 Het lopen van risico wordt daarbij impliciet gezien als weerslag van economische activiteit. De tweede categorie waarvoor specifieke eisen gelden indien vooraf zekerheid over fiscale gevolgen van transacties wordt aangevraagd, zijn de dienstverleningslichamen (dvl’s, partijen die zich voornamelijk bezighouden met het ontvangen en betalen van rente en royalty’s). Ook hier geldt als voorwaarde dat het lichaam reële risico’s loopt. Daarnaast zijn er aanvullende eisen. Deze zien op zaken waaruit blijkt dat de dvl in Nederland gevestigd is en de administratie in Nederland wordt gevoerd, alsmede dat ten minste de helft van het bestuur in Nederland woont. Tevens worden meer materiële eisen gesteld, zoals de professionele kennis van de bestuursleden en het personeel. Box 8

Substance-eisen

In een brief van 25 juni 2012 gaat de staatssecretaris van Financiën in op substance-eisen in de Nederlandse wetgeving. Hij geeft hierin aan dat substance geen wettelijk gedefinieerd begrip is, maar dat een aantal bepalingen wel als substance-eisen is aan te merken. Hieronder volgt een verkorte interpretatie van deze bepalingen.76 Voor een uitgebreide, formele bespreking zij verwezen naar de brief van de staatssecretaris. Groepsmaatschappijen moeten met elkaar handelen tegen zakelijke prijzen, in lijn met het internationaal aanvaarde arm’s length principe (zie de toelichting op internationale fiscale planning in Bijlage A). Deze eis geldt in beginsel voor alle bedrijven in Nederland die transacties aangaan met groepsmaatschappijen. Rente en royalty’s mogen alleen in de winstbepaling worden meegenomen als de onderneming per saldo reële risico’s loopt. Hierbij geldt als criterium dat het eigen vermogen ten minste het laagste bedraagt van of 1 procent van de uitstaande geldleningen of € 2.000.000. Hieraan niet voldoen heeft in beginsel vooral een fiscaal technisch gevolg: er wordt geen aangifte gedaan over de geldstroom (de marge tussen in- en uitgaande rente of royalty) maar over de ‘zakelijke beloning’. Belangrijk is dat de bronbelasting die in het buitenland reeds is betaald over de rente of royalty in dat laatste geval niet mag worden verrekend. Deze eis is dan ook vooral van belang voor bedrijven die in het buitenland betaalde bronbelasting op rente of royalty willen verrekenen. Om in aanmerking te komen voor zekerheid vooraf over fiscale gevolgen van acties en transacties (APA en ATR, zie voetnoot 71) moet aan bepaalde voorwaarden worden voldaan. Deze voorwaarden worden separaat geformuleerd voor de deelnemingsvrijstelling en voor dienstverleningslichamen. Van belang is dat de belastingdienst deze eisen alleen toetst op het 74

75 76

Dit principe lijkt in beginsel weinig relatie te hebben met eisen aan economische activiteit. Bij het bepalen van de ‘zakelijke’ beloning wordt echter (mede) beoordeeld of de aan een bedrijf toekomende prijs (of: winst) in verhouding staat tot de geleverde economische activiteit. Het arm’s length beginsel bepaalt daarmee welke winst aan welke substance moet worden toegerekend. Deloitte (2013, p. 4) concludeert “[s]ubstance is essential in the event of transfer pricing – to determine the arm’s length price. This includes the assets a company uses, the functions it performs and the risk it runs”. Gemeten aan de hand van een passende kapitalisatie middels eigen vermogen. De beschrijving van de substance-eisen is gebaseerd op de brief van de staatssecretaris en niet op de wetteksten. De relevante wetsartikelen zijn art. 8b/8c en 15 wet Vpb en de beleidseisen zoals opgenomen in het DVL besluit; art. 2, lid 4. Ook art. 4 AWR kan in het kader van belastingplicht/inwoner relevant zijn.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

58

HOOFDSTUK 2

moment dat een APA of ATR wordt aangevraagd. Voor zekerheid vooraf over toepassing van de deelnemingsvrijstelling moet de kostprijs van de deelnemingen waarvoor zekerheid wordt gevraagd met ten minste 15 procent eigen vermogen worden gefinancierd. Om zekerheid vooraf te verkrijgen moeten partijen die zich voornamelijk bezighouden met het ontvangen en betalen van rente en royalty’s van respectievelijk aan groepsbedrijven (zogenaamde dienstverleningslichamen, dvl’s) reële risico’s lopen en aan een aantal aanvullende eisen voldoen. De toets op reële risico’s wordt kwalitatief omschreven, waarbij voor leningen tevens geëist wordt dat een eigen vermogen wordt aangehouden dat ten minste gelijk is aan het laagste van of 1 procent van de geldlening of € 2.000.000. De volgende aanvullende eisen zijn vastgelegd in Besluiten van 11 augustus 2004, nr. IFZ2004/126M en 127M: ‐ Ten minste de helft van het totaal aantal statutaire en beslissingsbevoegde bestuursleden woont of is feitelijk gevestigd in Nederland, ‐ De in Nederland wonende of gevestigde bestuursleden beschikken over de benodigde professionele kennis om hun taken naar behoren uit te voeren. Tot de taken van het (gezamenlijke) bestuur behoren minimaal de besluitvorming – op basis van de eigen verantwoordelijkheid van de rechtspersoon en binnen het kader van normale concernbemoeienis – over door de rechtspersoon te sluiten transacties, alsmede het zorgdragen voor een goede afhandeling van de afgesloten transacties. De rechtspersoon beschikt over gekwalificeerd personeel (eigen dan wel van derden) ter adequate uitvoering en registratie van de door de rechtspersoon af te sluiten transacties, ‐ De (belangrijke) bestuursbesluiten dienen in Nederland te worden genomen, ‐ De (hoofd)bankrekening van de rechtspersoon wordt in Nederland aangehouden, ‐ De boekhouding wordt in Nederland gevoerd, ‐ De rechtspersoon heeft – in elk geval tot het toetsmoment – op correcte wijze aan al zijn aangifteverplichtingen voldaan. Dit kan gaan om Vpb, LB, OB, etc., ‐ Het vestigingsadres van de rechtspersoon is in Nederland. De rechtspersoon wordt, naar beste weten van de vennootschap, niet (tevens) in een ander land als fiscaal inwoner beschouwd, ‐ De rechtspersoon heeft minimaal een bij de door de rechtspersoon verrichte functies (waarbij rekening wordt gehouden met de gebruikte activa en de gelopen risico's) passend eigen vermogen. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op Weekers (2012a)

In de aangifte vennootschapsbelasting is een vraag opgenomen of aan de substance-eisen wordt voldaan. Informatie over in hoeverre dit daadwerkelijk wordt ingevuld door bedrijven, is niet bekend. De belastingdienst toetst in elk geval op substance als een bedrijf een advanced tax rulings of advanced pricing agreements aanvraagt. Voor bedrijven die gebruik maken van verdragen die Nederland heeft gesloten, bestaat de mogelijkheid dat het andere land informatie opvraagt over subtance bij de Nederlandse belastingdienst. Als niet wordt voldaan aan substance-eisen, waarbij het verdragsland overigens zelf een oordeel moet vellen of daarmee ook niet voldaan is aan de eisen van het verdrag, kan het verdragsland beslissen de lagere tarieven uit het verdrag niet toe te passen. Dit geeft bedrijven die gebruik willen maken van het Nederlandse verdragennetwerk een prikkel om aan de substanceeisen te voldoen. In het verleden was de kans op een dergelijke toets door een verdragsland klein.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

59

Tegenwoordig is er een toenemend aantal landen dat de mate van substance bij bfi’s onderzoekt.77

2.2 Vergelijking met andere landen Het Nederlandse belastingbeleid bevat een aantal aantrekkelijke elementen in het kader van internationale fiscale planning. Of dit doorslaggevend is voor bfi’s om zich in Nederland te vestigen, hangt ook af van de faciliteiten die in andere landen gelden. Als elders een gunstigere fiscale behandeling kan worden gerealiseerd, zouden er andere redenen moeten zijn voor de vestiging van bfi’s in Nederland. Achtereenvolgens worden de Nederlandse winstbelasting, bronbelasting, het verdragennetwerk, de deelnemingsvrijstelling en substance behandeld.78

2.2.1 Winstbelasting KPMG verzamelt winstbelastingtarieven per land.79 Op basis van een vergelijking hiervan ligt het Nederlandse winstbelastingtarief in 2013 net boven het gemiddelde van Europa, de EU en de wereld, en net onder het gemiddelde tarief in OECD landen. De KPMG-lijst telt 64 landen die een lager winstbelastingtarief heffen dan Nederland, 48 die een hoger tarief heffen en 16 met een gelijk tarief. Tabel 5

Nederland heeft geen laag winstbelastingtarief

Land/regio

Tarief winstbelasting

Europa gemiddeld

20,67%

EU gemiddeld

22,74%

Wereld gemiddeld

24,08%

Nederland

25%

OECD gemiddeld

25,4%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op KPMG (website, geraadpleegd 22-4-2013).

Dit gaat om nominale belastingpercentages. Door behandeling van bepaalde inkomsten of uitgaven kan het effectieve belastingpercentage (effective tax rate, ETR) lager zijn dan het nominale winstbelastingtarief. Zo geldt in België bijvoorbeeld een relatief hoog winstbelastingtarief (33,99 procent), maar kan op basis van een notional interest deduction een substantieel lager effectief tarief worden gerealiseerd.80 Een indicatie van dit effect is om te kijken naar de belasting die daadwerkelijk wordt betaald over bedrijfsinkomsten. OECD verzamelt gegevens over ontvangen belastingen per land.81 Over het meest recente jaar, 2010, heeft zij gegevens voor 29 landen. Als percentage van het bruto 77 78

79

80 81

In de interviews werden Duitsland, Spanje en Italie als recente voorbeelden genoemd. Substance-vereisten kunnen niet worden bestempeld als een fiscale faciliteit, eerder als mogelijke voorwaarde om gebruik te maken van de faciliteiten. Hiermee heeft het als het ware impact op de ‘nettoaantrekkingskracht’ van de fiscale faciliteiten. Zie http://www.kpmg.com/Global/en/services/Tax/tax-tools-and-resources/Pages/corporate-taxrates-table.aspx, geraadpleegd 22-4-2013. In de lijst zijn 129 landen opgenomen. Dat wil zeggen dat niet alle landen zijn opgenomen. “The notional interest deduction [in Belgium] reduces the effective tax rate to an average range from 24 percent to 27 percent (or lower depending on the equity capital”(PWC website, geraadpleegd 22-4-2013). Zie http://www.oecd.org/ctp/tax-policy/revenuestatisticstaxratioschangesbetween2007and2011.htm, geraadpleegd 15-2-2013.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

60

HOOFDSTUK 2

binnenlands product bedraagt het OECD gemiddelde aan belastingen over bedrijfsinkomen 2,9 procent. Voor Nederland is dit iets lager: 2,2 procent. Landen als Frankrijk, Spanje en Duitsland zitten onder deze 2,2 procentlanden als België, Italië en ook de Verenigde Staten zitten hierboven. Hoewel dit slechts een ruw beeld geeft bij de ETR, kan gesteld worden dat de nominale en effectieve winstbelasting in Nederland niet heel laag of heel hoog is.

2.2.2 Deelnemingsvrijstelling Op basis van de EC-directieven geldt dat winst waarover in een EU-land belasting is betaald, vrijgesteld wordt voor winstbelasting in het EU-land waaraan het dividend wordt uitbetaald. De Nederlandse deelnemingsvrijstelling is in lijn met deze richtlijn, maar heeft een bredere reikwijdte. Ook dividendontvangsten uit non-EU landen vallen namelijk onder de Nederlandse vrijstelling. Daar komt bij dat zolang de deelneming als ‘actief’ wordt geclassificeerd, het volledige inkomen vrijgesteld is ongeacht het winstbelastingtarief in het bronland.82 De vraag is of andere landen een gelijksoortige aantrekkelijke regeling hebben. Waar het voor bronbelasting en het verdragennetwerk relatief eenvoudig is om Nederland te vergelijken met andere landen, is dit complexer voor de deelnemingsvrijstelling omdat hiervoor naar de specifieke systemen per land zou moeten worden gekeken. Bellingwout et al. (2012) bevat onder andere een gedetailleerde analyse van de behandeling van inkomend dividend in Nederland, Verenigd Koninkrijk, Ierland en Zwitserland. Daaruit blijkt dat ook het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland vrijstellingssystemen hanteren, alhoewel de exacte voorwaarden kunnen afwijken. In Ierland geldt een creditsysteem dat onder bepaalde voorwaarden tot een gelijksoortig resultaat leidt. Hieruit blijkt dat Nederland in ieder geval niet meer als enige een aantrekkelijke regeling op dit vlak heeft. Een volledige analyse van behandeling van inkomend dividend in Europese landen valt buiten de scope van dit onderzoek. Hier wordt verder volstaan met de opmerkingen dat de meeste Europese landen een vrijstellingssysteem hanteren.

2.2.3 Stimulering van innovatie Nederland hanteert een Innovatiebox waarin inkomsten uit innovatieve activiteiten, waarvoor een octrooi is verkregen of die bestempeld worden als Speur- of Ontwikkelingswerk, tegen een laag effectief tarief van 5 procent worden belast. Ook andere landen hebben soortgelijke regelingen om innovaties en R&D te stimuleren. In een vergelijking met negen andere Europese landen noemen Eynatten et al. (2008) nog een flink

82

Winst uit de spreekwoordelijke fabriek op de Cayman Islands die aan een Nederlandse moeder wordt uitgekeerd, wordt dus noch in het bronland noch in Nederland belast. Voor alle duidelijkheid zij vermeld dat de achtergrond van de deelnemingsvrijstelling ligt in het voorkomen van een concurrentienadeel voor internationaal opererende Nederlandse bedrijven. Het onderscheid tussen ‘passieve’ en ‘actieve’ deelnemingen is bedoeld om misbruik van de regeling te voorkomen. Het standpunt van de Nederlandse belastingdienst is daarbij dat een land zelf mag bepalen in hoeverre zij ‘reële activiteiten’ belast.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

61

aantal relatief ongunstige elementen in de Nederlandse regeling ten opzichte van die in het buitenland. In 2010 is de Nederlandse regeling verruimd. Het effectieve tarief werd verlaagd en het maximum aan inkomen dat onder de regeling kon vallen werd losgelaten.83 Hiermee vervalt een deel van de nadelen die Eynatten et al. noemen. Nadelen die blijven bestaan zijn dat de regeling niet geldt voor bijvoorbeeld merkenrechten84 en dat het octrooi zelf ontwikkeld moet zijn. In een vergelijking met het Verenigd Koninkrijk, België, Luxemburg en Spanje door Maartense (2012) moet Nederland alleen Luxemburg voor zich dulden, ten opzichte van de andere landen is de Nederlandse regeling aantrekkelijker.

2.2.4 Bronbelasting Nederland heft geen bronbelasting op rente en royalty. Voor dividend geldt in beginsel een tarief van 15 procent. Met landen waarmee Nederland een belastingverdrag heeft gesloten, wordt veelal een lager tarief voor de dividendbelasting afgesproken. Het is de vraag waarmee Nederland vergeleken moet worden om de bepalingen ten aanzien van bronbelasting in perspectief te plaatsen.85 Een logische keuze is om te kijken naar de behandeling van bronbelasting in andere EU-landen. Een eerste vaststelling is dat op basis van de ECdirectieven in beginsel geen bronbelasting wordt geheven indien dividend, rente of royalty, binnen een internationale groep vanuit een EU-land naar een ander EU-land stroomt. De achtergrond hiervan is het voorkomen van dubbele belastingheffing binnen de EU.86 Resteert de vraag of EU-landen bronbelasting heffen indien betalingen plaatsvinden naar landen buiten de EU. Tabel 47 in Bijlage G geeft een overzicht van de nominale bronbelastingtarieven op dividend, rente en royalty voor de EU27. Ter referentie zijn ook de Verenigde Staten en Zwitserland in de vergelijking meegenomen.87 Zes landen heffen geen bronbelasting op dividend. Acht landen hebben een minimumtarief van 0 procent maar een maximumtarief groter dan 0 procent, waarbij dat maximumtarief op minimaal 15 procent ligt. De overige landen heffen tarieven van 5 procent tot 55 procent. Ruwweg ligt het gemiddelde brontarief op dividend tussen de 10,5 procent en 18 procent. Zes landen heffen geen bronbelasting op rente. Negen landen hebben een minimumtarief van 0 procent maar een maximumtarief groter dan 0 procent, waarbij dat maximumtarief op minimaal 83 84 85 86 87

Tevens is behandeling van verliezen op deze activa ten gunste aangepast. Zie Maartense (2012). Maar deze hebben ook weinig van doen met innovatie. Het voert te ver om een vergelijking te trekken met de bepalingen ten aanzien van bronbelasting in alle andere landen. Deze bedragen worden namelijk al belast als onderdeel van de winstbelasting. De tarieven in de bijlage zijn de nominale tarieven. In veel gevallen zijn verdragen of is verdere fiscale regelgeving van toepassing, waardoor betaalde bronbelasting in specifieke gevallen kan afwijken van de weergegeven tarieven. Het doel is een beoordeling of Nederland grosso modo aantrekkelijk afsteekt ten opzichte van andere landen. Er is geen onderzoek gedaan naar de hoogte van de (gebruikelijke) effectieve tarieven. Tegen deze achtergrond kunnen de conclusies dan ook als conservatief worden bestempeld; in werkelijkheid zijn de brontarieven in andere landen mogelijk lager dan weergegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

HOOFDSTUK 2

10 procent ligt. De overige landen heffen tarieven van 5 procent tot 50 procent. Ruwweg ligt het gemiddelde brontarief op rente tussen de 9,5 procent en 18 procent. Zeven landen heffen geen bronbelasting op royalty. Vier landen hebben een minimumtarief van 0 procent maar een maximumtarief groter dan 0 procent, waarbij dat maximumtarief op minimaal 10 procent ligt. De overige landen heffen tarieven van 5 procent tot 50 procent. Ruwweg ligt het gemiddelde brontarief op rente tussen de 12,5 procent en 17 procent. Geconcludeerd kan worden dat Nederland met haar nominale brontarief op dividend niet uit de pas loopt, maar zich met het ontbreken van heffing op rente en royalty aan onderkant van het spectrum bevindt.

2.2.5 Belastingverdragen Nederland staat bekend om haar uitgebreide verdragennetwerk. Tabel 6 laat zien waarom. Wederom wordt een vergelijking gemaakt met de EU27, plus de Verenigde Staten en Zwitserland. Er zijn slechts twee landen met meer belastingverdragen: het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Alle overige landen hebben minder verdragen gesloten dan Nederland. Tabel 6

Nederland heeft relatief veel belastingverdragen gesloten met andere landen

Land

Verdragen

Land

Verdragen

Land

Verdragen

Cyprus

40

Luxemburg

64

België

83

Slovenië

47

Slowakije

66

Roemenië

86

Litouwen

48

Bulgarije

68

Duitsland

88

Estland

50

Hongarije

73

Zwitserland

88

Griekenland

53

Finland

74

Italië

90

Letland

53

Zweden

74

Oostenrijk

91

Portugal

56

Denemarken

76

Nederland

93

Verenigde Staten

58

Spanje

79

Verenigd Koninkrijk

121

Malta

61

Polen

81

Frankrijk

122

Ierland

62

Tsjechië

82

Bron:

SEO Economische onderzoek, gebaseerd op Ernst & Young (2013)

Een nuance die hierbij moet worden gemaakt, is dat niet is gekeken naar de exacte tarieven die zijn afgesproken of naar andere motieven voor een verdrag, dat naast het voorkomen van dubbele belasting ook gericht kan zijn op bijvoorbeeld het vergroten van fiscale transparantie tussen twee landen. Aangezien het veelal de intentie van verdragen is om tarieven op bronbelasting te verlagen, en Nederland zich hier in het bijzonder voor inspant, is het aannemelijk dat deze nuance weinig effect zal hebben op de eindconclusie. Nederland heeft ten opzichte van andere landen een aantrekkelijk verdragennetwerk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

63

2.2.6 Substance Deloitte heeft in 2013 een onderzoek uitgevoerd naar of, en zo ja hoe, landen substance eisen hanteren.88 Het onderzoek concludeert dat geen van de 23 landen in de survey expliciete voorwaarden kent om ‘voldoende substance’ vast te stellen. Wel wordt ‘voldoende substance’ veelvuldig als voorwaarde gesteld om van fiscale faciliteiten gebruik te maken. Bij gebrek aan een expliciete definitie, wordt veelal een open norm voor substance gehanteerd, die per specifiek geval moet worden onderzocht. In hoeverre dit ook echt wordt onderzocht, en dus wat de praktische relevantie van de normen is, is niet onderzocht. Box 9

Voorbeelden van substancecriteria in andere landen

Binnen de open norm voor ‘voldoende substance’ kunnen vele factoren worden meegenomen. Hieronder volgt een aantal voorbeelden van criteria die in andere landen worden gebruikt, waarbij nogmaals wordt benadrukt dat deze over het algemeen niet expliciet zijn ingevuld. In Portugal is: “[s]ome substance…required…to determine the place of effective management…For determining whether there is sufficient substance, Portugal takes into account the number of workers, staff qualifications, equipment owned and other relevant information” (Deloitte, 2013, p.3). Bedrijven kunnen in Frankrijk rente over leningen die zij aantrekken om acquisities mee te financieren alleen aftrekken “when they have sufficient substance to demonstrate they actually exercise control over the management of the shares and the management and control of the company whose shares have been acquired” (Deloitte, 2013, p.4). Om in aanmerking te komen voor het gereduceerd winstbelastingtarief van 12,5 procent in Ierland moet onder andere worden voldaan aan “condition of having employees in Ireland with sufficient skills to carry on the trade and hold board meetings in Ireland, and of having either an office or shared office space” (Deloitte, 2013, p.5). Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van Deloitte (2013); de keuze om voorbeelden uit Portugal, Frankrijk en Ierland weer te geven is arbitrair, het gaat erom te laten zien dat substance eisen verschillend worden ingevuld.

Op basis van het onderzoek door Deloitte kan worden geconcludeerd dat Nederland niet uit de pas loopt op vlak van substance vereisten. Net zoals in andere landen geldt in Nederland ‘voldoende substance’ als voorwaarde voor de aanspraak op bepaalde fiscale faciliteiten, zonder dat de exacte voorwaarden concreet zijn ingevuld.89 Op details is nog wel nuancering mogelijk. Zo kan enerzijds gesteld worden dat Nederland op een aantal specifieke punten wel een concretisering heeft opgenomen in haar bepalingen, zoals bij de ondergrens voor eigen vermogen. Anderzijds hebben andere landen op andere vlakken wel bepalingen waar Nederland dat niet heeft, zoals de referentie aan het aantal werknemers in Portugal. 88 89

Het onderzoek is gebaseerd op een survey onder Deloitte “local member firms” in 23 landen. Zie Deloitte (2013). Deloitte (2013, p.5) concludeert: “Decrees in the Netherlands state that service entities and conduit companies are excluded from obtaining advance certainty or applying the participation exemption, respectively, because both service entities and conduit companies have insufficient substance. The Decrees prescribes the level of substance a company needs to have in order not to be considered a service entity or conduit company. However, most conditions do not explicitely refer to what should specifically be present in the Netherlands in order to meet the test”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

64

HOOFDSTUK 2

Achter de algemene, internationaal geldende, conclusie over een gebrek aan concretisering van substance-vereisten schuilt een discussie over de doelstelling hiervan. Is dit het voorkomen van belastingontwijking? Of het economisch moeten bijdragen als gebruik wordt gemaakt van de fiscale faciliteiten van een land? De concretisering van substance-vereisten, zo dit als noodzakelijk wordt gezien, moet in het verlengde van het antwoord op deze vraag worden gezocht.

2.3 Meer dan het fiscale regime Nederland doet het goed als vestigingsland voor bedrijven. Gecorrigeerd voor het aantal inwoners stond Nederland in 2008 volgens BCG (2008) op de tweede plek wat betreft vestiging van mondiale hoofdkantoren en op de vijfde plek als het gaat om Europese hoofdkantoren. In 2009 behoorde Nederland volgens Baaij et al. (2009) tot de top 10 van de Fortune Global 500 vestigingslanden.90 Het in internationaal perspectief plaatsen van het Nederlandse fiscale regime in de vorige paragraaf laat zien dat hier op een aantal vlakken een concurrentievoordeel ligt, maar dat er (in toenemende mate) ook andere landen zijn met aantrekkelijke faciliteiten. De vraag is dan ook welke andere redenen er zijn die verklaren waarom Nederland zo veel bedrijven, en bfi’s in het bijzonder, aantrekt. Kortom: wat maakt dat Nederland een goed vestigingsklimaat heeft voor bedrijven? Volgens onderzoek door BCG (2008) zijn twee factoren van belang in de locatiekeuze voor hoofdkantooractiviteiten. Dit zijn de behoefte aan de aanwezigheid van ‘clusters’ van gelijksoortige bedrijven of activiteiten en de wensen van hun hoogopgeleide internationaal georiënteerde werknemers. Wat betreft de clusters stelt BCG dat Amsterdam zich steeds verder ontwikkeld als cluster voor besliscentra. Daarnaast is de nabijheid van Schiphol belangrijk voor Amsterdam als ‘gateway to Europe’. Bedrijven baseren hun vestigingskeuze daarnaast op de aantrekkelijkheid van een locatie in de ogen van internationaal georiënteerde werknemers. Door locaties te kiezen die een aantrekkelijke woonomgeving bieden voor hun werknemers (zowel buitenlandse als lokale) hopen bedrijven werknemers aan te kunnen trekken. Ook op dit vlak scoort Amsterdam goed. In een onderzoek van de Economist Intelligence Unit (2012) stond Amsterdam op de tweede plek van meest leefbare stad, achter Hong Kong.91 Voor fiscale kernen is het fiscale klimaat een belangrijke reden voor bedrijven om zich hier te vestigen. Daar staat tegenover dat het vooral veel ondernemingen met weinig personeel aantrekt waardoor deze ook relatief makkelijk weer ergens anders heen kunnen als het fiscale klimaat verandert (BCG, 2008). Baaij et al. (2009) hebben 46 locatiefactoren onderzocht. Van de tien factoren die door topmanagers het belangrijkst werden gevonden, zagen vier op het belastingsysteem.92 Verder was de aanwezigheid van hoogopgeleide werknemers van belang, de kwaliteit van de ICT- systemen en de zorg, de veiligheid in het land en de mate waarin de overheid inspeelt op de behoefte van ondernemingen. 90 91 92

Nederland stond op de zevende plaats. Gebaseerd op onder meer hoeveel groen er in een stad is, de luchtvervuiling, de connectiviteit en het cultureel aanbod. Stabiliteit van het belastingsysteem, tax ruling, de uitbreiding hiervan en de hoogte van effectieve vennootschapsbelasting.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

65

Box 10 doet een kleine greep uit de wetenschappelijke literatuur. Zonder de intentie te hebben volledig zicht te geven op dit brede werkveld, wordt duidelijk dat er meerdere factoren van belang zijn voor de vestigingskeuze. Fiscaliteiten worden genoemd als bepalende factor, maar ook andere elementen zoals politieke stabiliteit, loonniveau, culturele verschillen en bevolkingsdichtheid. Box 10

Kleine greep uit de literatuur

Er zijn verschillende empirische onderzoeken naar vestigingsfactoren, met uiteenlopende resultaten. Een aantal determinanten wordt meermaals genoemd als bepalend in locatiekeuze. Naast kenmerken van de internationale onderneming zelf, zoals omvang en sector, zijn kenmerken van het uiteindelijke gastland van belang. Deze laatste categorie omvat onder meer het belastingsysteem voor ondernemingen, politieke stabiliteit, loonniveau, cultureel verschil met land van oorsprong en BBP, al dan niet per capita (Flores en Aguilera, 2007). Loree en Guisinger (1995) bevestigen dat het effectieve belastingpercentage op winst uit onderneming van belang is. Uit hun analyse volgt dat hoe lager de belasting, hoe meer multinationals zich in het land zouden vestigen. Daarnaast, als een gastland politiek stabiel is, is er minder onzekerheid voor potentiële investeerders waardoor het land aantrekkelijker wordt om als bedrijf te vestigen. Cruciaal zijn volgens de SER (2008) de grondslag en de tariefstructuur van de belastingen op arbeid en kapitaal. Lagere tarieven trekken ondernemingen aan. Het toptarief voor inkomstenbelasting ligt in Nederland relatief hoog (vergeleken met andere landen in de Europese Unie). Als het gaat om vennootschapsbelasting zit Nederland in de Europese middenmoot. Empirische resultaten over het effect van het loonniveau zijn wisselend. Lagere loonkosten zou de keuze voor een land positief kunnen beïnvloeden. Maar daar staat tegenover dat hoge loonkosten ook een hoger kennisniveau van het personeel kunnen weerspiegelen of andere economische effecten (Swedenborg, 1979; Flores en Aguilera, 2007). Uit empirisch onderzoek blijkt dat hoe groter het verschil in cultuur tussen de VS en een potentieel gastland, hoe lager de kans dat er in het gastland geïnvesteerd wordt. Naar verwachting neemt dit effect af vanwege de global business environment (Li en Guisinger, 1992; Flores en Aguilera, 2007). Ander onderzoek toont aan dat marktomvang, marktgroei en marktomvang per inwoner een positief effect hebben op de vestigingskeuze (Loree en Guisinger, 1995). Tot slot BBP. Dit beïnvloedt de keuze voor een land positief maar het effect hiervan neemt af. De bevolkingsdichtheid daarentegen wint juist aan invloed op de vestigingskeus (Flores en Aguilera, 2007). Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op Swedenborg, (1979), Li en Guisinger, (1992), Loree en Guisinger (1995), Flores en Aguilera (2007), SER (2008).

In het kader van dit onderzoek is met diverse partijen gesproken, waarbij ook de vraag van Nederland als vestigingsland veelvuldig ter tafel kwam.93 Algemene factoren die in dit kader werden genoemd zijn de openheid van de Nederlandse economie, het hoge opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking, de goed ontwikkelde financiële sector en zakelijke dienstverlening, de goede infrastructuur en bereikbaarheid en de rechtszekerheid en politieke en economische

93

Zie Bijlage J voor een overzicht van de gesprekspartners.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

66

HOOFDSTUK 2

stabiliteit in Nederland. Sommige maar niet al deze factoren worden bevestigd door (wetenschappelijk) onderzoek (Box 10). In de interviews kwam ook het belang van investeringsbeschermingsovereenkomsten (IBO’s) naar voren. IBO’s zijn verdragen tussen twee landen waarin bindende afspraken staan over de behandeling van investeringen van het ene land op het grondgebied van het andere. Het is hierbij mogelijk geschillen voor te leggen aan een onafhankelijk arbitragetribunaal. De verdragen hebben als doel om buitenlandse investeringen te beschermen door de rechtszekerheid te vergroten. Nederland heeft met ruim 95 landen een IBO afgesloten (AgentschapNL 2013b). De goed ontwikkelde financiële en zakelijke dienstverlening komen, in tegenstelling tot de interviews, niet zo sterk naar voren als argument in de wetenschappelijke literatuur over de verklarende variabelen van de vestigingskeuze. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat bfi’s, in vergelijking met veel andere bedrijven, in het bijzonder behoefte hebben aan dit soort dienstverlening. Fiscale en financiële structuren spelen een belangrijke rol voor bfi’s, terwijl zij zelf de hiervoor noodzakelijke expertise niet in huis hebben en dochter zijn van buitenlandse bedrijven die niet altijd bekend zijn met de lokale fiscaliteiten. Oftewel, bfi’s en hun moederconcerns hebben minder aan een fiscaalvriendelijk klimaat als er geen mensen zijn die ze kunnen helpen om daar gebruik van te maken. Hoewel empirische onderbouwing vooralsnog lijkt te onderbreken, ligt het in de rede dat de afhankelijkheid van bfi’s van financiële en zakelijke dienstverlening groot is. Nederland beschikt over een goed ontwikkelde financiële en zakelijke dienstverlening. Met name in de Randstad bevinden zich clusters van zakelijke dienstverleners met een hoog innovatief karakter (Topteam Hoofdkantoren, 2011). Dit maakt het een aantrekkelijke vestigingsregio voor buitenlandse zakelijke dienstverleners. Er bestaat hierbij overigens een wederzijdse afhankelijkheid. Met name de historisch sterke Nederlandse trustsector is, in combinatie met andere factoren, een aantrekkelijke factor voor bfi’s. Bfi’s die zich in Nederland vestigen, konden voor de noodzakelijke dienstverlening terecht bij grote en ervaren trustkantoren. Andersom konden de trustkantoren groeien door de aanwezigheid van de bfi’s. Eenzelfde redenering gaat op voor de andere financiële en zakelijke dienstverleners die veel werkzaamheden verrichten voor bfi’s, zoals fiscalisten, accountantskantoren, juridische advieskantoren en banken.94 In de interviews werd tevens gewezen op het bredere perspectief waarin vestigingskeuzes voor bfi’s worden gemaakt. Los van puur fiscale constructies, alleen gericht op minimalisering van belastingafdrachten, kan het vestigen van een bfi vele redenen hebben. Het oprichten van een Europees hoofdkantoor, regionale centralisatie van de cash management functie, de noodzaak tot een vestiging met een goede infrastructuurverbinding met Europa, een opstartland voor uitbouw in Europa als ‘speeltuin’ voor nieuwe concepten; allemaal strategieën die kunnen samengaan met het opstarten van een bfi, al dan niet in combinatie met oprichting van een operationele

94

In mindere mate dan bij trustkantoren, omdat het aandeel van bfi-dienstverlening in de omzet van andere typen dienstverleners over het algemeen minder groot is.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

67

vennootschap.95 Door de bredere onderliggende strategie zal hierbij niet alleen naar fiscale argumenten worden gekeken bij de keuze van het vestigingsland. Eerder zal het fiscale ‘voordeel’ meegenomen worden in de vergelijking en zwaarder of minder zwaar wegen afhankelijk van de exacte doelstellingen. Tegelijkertijd werd tijdens de interviews aangegeven dat het moeilijk is vast te stellen welke bfi’s in Nederland zijn op basis van een dergelijke bredere strategie, en welke puur op basis van fiscale motieven. Meer dan exemplarisch bewijs voor deze stelling is er vooralsnog niet. Gezien de aard van bfi’s, waarbij primair financiële stromen uit het buitenland worden ontvangen en weer uitbetaald, mag aangenomen worden dat fiscale motieven in het merendeel van de gevallen een belangrijke rol spelen in de afweging om een bfi in Nederland te vestigen. Omdat Nederland zeker niet de enige is met aantrekkelijke fiscale faciliteiten, zullen andere elementen wel degelijk een rol van betekenis spelen.

2.4 Achtergrond fiscaal beleid Niet alleen de motieven van bedrijven om een bfi in een land te vestigen, zijn relevant. Dat geldt ook voor de motieven van overheden om fiscale faciliteiten te bieden. Hieronder wordt ingegaan op de dilemma’s die samenhangen met het bieden van een aantrekkelijk belastingklimaat, de uitgangspunten van het Nederlandse belastingbeleid en het Nederlandse standpunt in het fiscale beleid ten aanzien van ontwikkelingslanden.

2.4.1 Een dilemma Het feit dat Nederland aantrekkelijke fiscale faciliteiten biedt, hangt samen met de wens om bedrijvigheid aan te trekken en daarmee de reële economie te stimuleren. Dit geldt net zo goed voor andere landen, ook zij willen een aantrekkelijk vestigingsland zijn. Anderzijds willen overheden dit niet al te zeer ten koste laten gaan van belastingopbrengsten.96 Een concreet voorbeeld is het dilemma voor bronlanden in het afspreken van lagere bronbelasting op uitgaand dividend, rente en royalty. Een lagere bronheffing maakt het land aantrekkelijker om in te investeren. Daardoor leiden belastingverdragen, waarin lagere brontarieven worden afgesproken, mogelijk tot meer investeringen. Hier tegenover staat de afname van bronbelastingopbrengsten. Dit zijn complexe dilemma’s, mede omdat het niet eenvoudig is om tot een netto kostenbatenanalyse te komen, en te bepalen welk niveau van fiscale faciliteiten het nastreven van beide doelstellingen – een aantrekkelijk vestigingsklimaat en het innen van belastingen – optimaliseert.

95

96

Het is hierbij mogelijk dat de bfi als een soort voorpost fungeert. In de zogenoemde ‘kraamkamergedachte’ wordt eerst een bfi in Nederland gevestigd, waarna later uitbreiding volgt door vestiging van een operationele vestiging of (regionaal) hoofdkantoor. Zie verder hoofdstuk 5.5. In dit kader wordt ook wel gesproken van een race to the bottom, waarbij overheden hun (netto) belastingtarieven steeds verder reduceren. Deze beweging ondervindt dus tegendruk door het willen innen van belastingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

68

HOOFDSTUK 2

2.4.2 Uitgangspunten Nederlands beleid Al eerder in dit hoofdstuk is op verschillende plekken ingegaan op de uitgangspunten van het Nederlandse fiscale beleid. Hier worden deze samengevat. Ten eerste streeft Nederland ernaar om dubbele belastingheffing te voorkomen. Dit is een internationaal geaccepteerd uitgangspunt (zie bijvoorbeeld OECD, 2013). Dit uitgangspunt komt terug in de meeste van de besproken fiscale faciliteiten, zoals belastingverdragen, de deelnemingsvrijstelling en het gebrek aan bronheffing op rente en royalty.97 Een tweede uitgangspunt is het minimaliseren van drempels voor in- en uitgaande investeringen. Nederland is een kleine open economie, waar van oudsher handel wordt gedreven over de hele wereld. Nederlandse ondernemingen die zich in het buitenland vestigen lopen mogelijk tegen concurrentienadelen ten opzichte van lokale bedrijven aan, indien zij meer belasting moet betalen. Hetzelfde geldt voor buitenlandse bedrijven die in Nederland investeren. Het streven om lage (of 0 procent) bronbelastingtarieven af te spreken in verdragen moet in dit licht worden bezien. Dat Nederland geen bronbelasting heft op rente en royalty neemt drempels weg voor investeringen in Nederland. De deelnemingsvrijstelling is in dit kader van belang voor Nederlandse bedrijven die zich in het buitenland vestigen.98

2.4.3 Fiscaal beleid ten aanzien van ontwikkelingslanden Er is specifiek aandacht voor de fiscale relatie met ontwikkelingslanden. Mede in het kader van het streven naar een meer resultaatgerichte ontwikkelingssamenwerking, dat is ingezet door het kabinet Rutte, ligt de nadruk van het ontwikkelingsbeleid op zelfredzaamheid en minder afhankelijkheid van ontwikkelingshulp. Een betere belastingheffing in ontwikkelingslanden wordt daarbij als belangrijke component gezien. Nederland tracht daaraan bij te dragen door haar rol in internationale initiatieven en kennisoverdracht.99 Tegelijkertijd sluit Nederland verdragen met ontwikkelingslanden af. Dit kan gevolgen hebben voor de inkomsten aan bronbelasting in ontwikkelingslanden.100 In paragraaf 6.3 wordt verder ingegaan op mogelijke risico’s en nadelen hiervan voor ontwikkelingslanden. Hier zij vermeld dat het uitgangspunt bij het Nederlandse beleid is om rekening te houden met de kwetsbare positie van ontwikkelingslanden. In een brief aan de Tweede Kamer naar aanleiding van de Notitie Fiscaal Verdragsbeleid, wordt hierover gesteld “dat voor ontwikkelingslanden een onderhandelingsinzet geldt, die rekening houdt met de kwetsbare fiscale positie van ontwikkelingslanden” (ministerie van Financiën, 2011b, p. 6). Dit wordt verder geconcretiseerd in een kamerbrief uit 2012: “[i]n verdragen met ontwikkelingslanden is Nederland bovendien, eerder dan in verdragen met andere landen, bereid in te stemmen met bronheffingen door de verdragspartner” (ministerie van Financiën, 2012, p. 2).

97 98 99 100

Zie bijvoorbeeld ministerie van Financiën (2011a). Specifiek: voor Nederlandse bedrijven die via in het buitenland gevestigde dochtermaatschappijen in het buitenland ondernemingsactiviteiten hebben. Zie verder de Notitie Fiscaal Verdragsbeleid 2011 (ministerie van Financiën, 2011a onderdeel 1.2.7) en beantwoording van vragen naar aanleiding van de notitie (ministerie van Financiën, 2011b). Zoals eerder in deze paragraaf is gesteld, staat hier een mogelijk aantrekkelijker vestigingsklimaat tegenover.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

REDENEN VOOR VESTIGING IN NEDERLAND

69

2.5 Synthese Het lijdt geen twijfel dat het aantrekkelijke Nederlandse fiscale klimaat een drijvende kracht is achter de aanwezigheid van de grote bfi-sector in Nederland. Hoewel regels in de loop der tijd zijn aangescherpt en andere landen vergelijkbare regelingen hebben geïntroduceerd, heeft Nederland ook in internationaal perspectief nog steeds aantrekkelijke fiscale faciliteiten.101 Vooral op het vlak van bronbelasting op rente en royalty, en het uitgebreide verdragennetwerk zijn de Nederlandse faciliteiten aantrekkelijk ten opzichte van andere landen. Op andere punten is Nederland zeker niet ongunstig, maar zijn er andere landen met gelijksoortige faciliteiten. Maar er is meer. Vooral in de keuze tussen Nederland en andere landen met een relatief aantrekkelijk fiscaal klimaat zullen andere factoren in de vergelijking worden opgenomen. Dit speelt mogelijk nog sterker als een internationale groep een bfi in Nederland vestigt als onderdeel van een bredere strategie of met de intentie in een later stadium verder uit te breiden vanuit Nederland. Voor bfi’s in het bijzonder lijken de goed ontwikkelde financiële en zakelijke dienstverlening een belangrijke rol te spelen, waarbij overigens ook een wederzijdse afhankelijkheid speelt. Andere factoren zijn bijvoorbeeld het hoge opleidingsniveau, de rechtszekerheid en het grote aantal investeringsbeschermingsovereenkomsten. Bedrijven streven naar maximalisatie van aandeelhouderswaarden en houden bij hun beslissingen rekening met de fiscale gevolgen. Zij maken hierbij gebruik van fiscale faciliteiten die overheden hen bieden, al dan niet bedoeld. Overheden kampen met het dilemma tussen het aantrekken van bedrijvigheid via een aantrekkelijk fiscaal klimaat en het mogelijk neerwaartse effect hiervan op de belastingopbrengsten. Het Nederlandse fiscale beleid stoelt op een tweetal uitgangspunten: het voorkomen van dubbele belastingheffing en, als kleine open economie, het verlagen van drempels voor investeringen in Nederland en door Nederlandse bedrijven in het buitenland.

101

Dat fiscale motieven een belangrijke rol spelen bij vestiging van bfi’s in Nederland blijkt ook uit de case studies in Bijlage D.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

3

71

Achter de voordeur

Van de 12000 bfi’s in 2010 behoren er meer dan 5000 tot een cluster – een groep van bfi’s die onderdeel zijn van hetzelfde concern. Rekening houdend met deze clustervorming, zijn er ongeveer 8500 internationale concerns die in Nederland een of meerdere bfi’s hebben gevestigd. De clusters nemen bijna 80 procent van het totale balanstotaal voor hun rekening. De totale inkomende dividend-, rente-, en royaltystromen bedroegen in 2010 € 153 miljard, de uitgaande stromen € 125 miljard. Dividend is hierbinnen de dominante stroom, met 70 procent respectievelijk 60 procent van het totaal. De concentratiegraad binnen de stromen is groot. Rekening houdend met clusters staan de tien grootste partijen voor 49 procent van de totale dividendstroom, voor 30 procent van de totale rentestroom en voor 89 procent van de totale royaltystroom. Een typering naar fiscale motieven geeft nader inzicht in de activiteiten van bfi’s, en laat zien dat ‘de’ bfi-sector niet bestaat. Dit hoofdstuk verschaft een gedetailleerde inkijk in de bfi-sector. Eerst wordt een dwarsdoorsnede gegeven van de totale sectorstructuur, in termen van aantallen, balansgegevens, en financiële stromen. Vervolgens wordt de sector uit elkaar getrokken op basis van de fiscale motieven en activiteiten en wordt achtereenvolgens ingegaan op houdstermaatschappijen, financieringsmaatschappijen, royaltymaatschappijen en special purpose vehicles.

3.1

Sectorstructuur

3.1.1 Aantal bfi’s en clusters Bij De Nederlandsche Bank zijn ongeveer 12000 bfi’s geregistreerd. Hiervan zijn 6800 stand alone bfi’s: de enige bfi van een internationaal concern in Nederland. De overige 5200 bfi’s zijn onderdeel van een cluster, een groep van bfi’s in Nederland van één bedrijf of concern.102 In zo’n cluster kunnen verschillende bfi’s verschillende taken hebben: een holding-bfi, een of meer financierings-bfi’s, een royalty-bfi voor intellectual property-rechten, etc. In totaal zijn er 1730 clusters met twee of meer bfi’s. Opgeteld bij de 6800 stand alone bfi’s, zijn er ongeveer 8500 bedrijven die in Nederland één of meer bfi’s geregistreerd hebben (in clusters of als stand alone bfi’s). Een cluster telt gemiddeld drie bfi’s. Het aantal bfi’s per cluster varieert tussen twee en enkele tientallen. Meer dan de helft van de clusters bestaat uit twee bfi’s. Het aantal grote clusters, met meer dan vijftien bfi’s bedraagt 45 en is dus zeer beperkt.

102

De scheiding naar clusters is gedaan op basis van thans bij DNB beschikbaar cijfermateriaal hierover, en betreft een onderschatting.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

72

HOOFDSTUK 3

Tabel 7

Balanstotaal en bfi-aantallen (o.b.v. alle bfi’s, 2010, bedragen × €1 mln.) Aantal/€

%

Totaal aantal bfi's, waarvan:

11.976

behorend tot een cluster

5.181

43%

stand alone bfi's

6.795

57%

Balanstotaal, waarvan: bfi's behorend tot een cluster zelfstandige bfi's Aantal clusters

€2.889.996 €2.274.661

79%

€615.336

21%

1.730

met 2 bfi’s

984

57%

3-5 bfi’s

518

30%

6-10 bfi’s

134

8%

11-15 bfi’s

49

3%

16-25 bfi’s

32

2%

Meer dan 25 bfi’s

13

1%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

3.1.2 Balanstotalen Het gezamenlijk balanstotaal van de bfi’s in Nederland bedraagt (anno 2010) € 2.900 miljard. Hiervan komt 79 procent voor rekening van de geclusterde bfi’s, die samen 43 procent van het totaal aantal bfi’s uitmaken. De groep bfi’s is meer geconcentreerd dan deze gegevens suggereren: de tien grootste bfi’s (binnen een totaal van 12000) staan samen voor veertien procent van het totale balanstotaal. Op clusterniveau is de concentratie groter. Het gezamenlijk aandeel van de tien grootste partijen na bundeling van de geclusterde bfi’s, binnen een totaal van 8500 dus, bedraagt 25 procent. Het gemiddeld balanstotaal per bfi bedraagt € 214 miljoen (2010). Voor de bfi’s in een cluster bedraagt dat gemiddelde € 439 miljoen, voor de stand alone bfi’s € 91 miljoen. Het gemiddelde balanstotaal per cluster (de som van de bfi’s in het betrokken cluster) bedraagt € 1,3 miljard. Tabel 8 laat zien hoe het balanstotaal van alle bfi’s is samengesteld uit onderliggende activa- en passivaposten. De activiteiten van bfi’s zijn voornamelijk gericht op deelnemingen in dochters en het uitlenen van geld binnen de groep. Dit is niet verwonderlijk: de fiscale motieven zijn in belangrijke mate aan deze twee posten gerelateerd.103 Bfi’s financieren hun activiteiten voornamelijk met geld afkomstig van groepsmaatschappijen: deelnemingen en intragroep leningen. Daarnaast wordt er nog een substantieel bedrag aan geld opgehaald op de kapitaalmarkt.

103

Een derde fiscaal motief is gerelateerd aan royalty’s. De hierbij behorende balanspost, intellectueel eigendom, is niet herleidbaar in de microdata over bfi’s verstrekt door DNB.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTER DE VOORDEUR

Tabel 8

73

Balans bijzondere financiële instellingen (o.b.v. alle bfi’s, 2010, bedragen × €1 mln., N=11.976)

Activa

Passiva

Deelnemingen in dochters Leningen aan groep

1.718.989 777.685

59,5% Deelnemingen van moeder(s)*

1.635.248

54,7%

639.096

21,4%

26,9% Leningen van groep

Leningen aan derden

257.312

8,9% Leningen van derden

180.374

6,0%

Effecten buitenland

135.725

4,7% Effecten buitenland

534.359

17,9%

2.989.201

100,0%

Totaal activa Bron:

2.889.996

100,0% Totaal passiva

104

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; *ook wel: eigen vermogen.

3.1.3 Geldstromen Het balanstotaal en de onderliggende balansposten zijn als omvangsindicator relevant, maar vertellen niet het hele verhaal. De activiteiten van bfi’s lijken voor een belangrijk deel fiscaal gedreven.105 In die context zijn vooral de (in principe) belastbare stromen van belang. Deze hangen weliswaar samen met (intragroep) leningen, intellectueel eigendom en deelnemingen maar zijn van een andere orde van grootte. Concreet gaat het hierbij om ontvangen en betaalde rente, royalty en dividend. Tabel 9

In- en uitgaande bruto stromen (o.b.v. alle bfi’s, bedragen × €1 mln.) 2006

2008

2010

Bedrag %

Bedrag %

Bedrag %

Dividend

56.079 62,1%

70.309 56,7%

106.735 69,6%

Rente intragroep

19.321 21,4%

25.861 20,9%

24.090 15,7%

Royalty

8.545 9,5%

11.584 9,3%

15.742 10,3%

Rente effecten

1.528 1,7%

1.594 1,3%

1.300 0,8%

Inkomend

Rente derden Totaal inkomend

4.770 5,3%

14.578 11,8%

5.489 3,6%

90.253 100,0%

123.926 100,0%

153.355 100,0%

Uitgaand Dividend

32.908 46,3%

60.347 53,3%

76.433 61,2%

Rente intragroep

14.052 19,8%

17.218 15,2%

13.304 10,7%

6.555 9,2%

9.329 8,2%

13.815 11,1%

Rente effecten

13.256 18,7%

14.872 13,1%

16.572 13,3%

Rente derden

4.279 6,0%

11.400 10,1%

4.684 3,8%

71.051 100,0%

113.167 100,0%

124.808 100,0%

Royalty

Totaal uitgaand Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; exclusief stromen tussen bfi’s binnen Nederland.

Dividenden zijn de belangrijkste ‘afgeleide geldstromen’. In 2010 werd door de bfi’s in Nederland € 107 miljard aan dividend van buitenlandse dochterondernemingen geïncasseerd. Dat is bijna een verdubbeling ten opzichte van de € 56 miljard in 2006. Er werd in dat jaar € 76 miljard dividend uitbetaald aan de buitenlandse aandeelhouders van de betrokken bfi’s.

104 105

De balansgegevens in de data van DNB sluiten helaas niet voor 100 procent. Activa- en passivagegevens zijn in deze opstellingen afzonderlijk bepaald. Deze activiteiten worden nader beschreven in hoofdstuk 3.2. Dat fiscale motieven een belangrijke rol spelen, blijkt ook uit de case studies in Bijlage D.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

74

HOOFDSTUK 3

Na dividend is intragroep rente, de rente voor kredieten die aan werkmaatschappijen binnen het concern worden afgesloten en verleend, de belangrijkste post. In 2010 betrof dit inkomend € 24 miljard en uitgaand € 13 miljard. Royalty’s, de beloning door buitenlandse dochterondernemingen voor het gebruik van licenties onder intellectual property, is de derde grote post. In 2010 ontvingen bfi’s € 16 miljard uit het buitenland, en werd € 14 miljard afgedragen aan de buitenlandse rechthebbenden. Rente op effecten en rente derden zijn bijzondere posten in deze opstelling. Bfi’s zijn weliswaar vooral bedoeld voor intra concern participaties en kredieten, er worden ook gelden van derden aangetrokken en gelden worden ook extern belegd. Met name de betaalde rente aan externe partijen is substantieel in vergelijking met de intragroep betaalde rente. Dit hangt samen met het aantrekken van externe financiering door bfi’s, om deze binnen de groep uit te zetten. Geldstromen op jaarbasis zijn niet sterk gecorreleerd met balanstotalen. Bfi’s met een groot balanstotaal kunnen een beperkte geldstroom hebben, en andersom is het mogelijk dat er grote stromen gaan door een bfi die aan het eind van het jaar maar een beperkte vermogenspositie heeft. Dat verklaart mede dat de concentratiegraad in termen van geldstromen hoger is dan bij balanstotalen. Bij dividend staan de, in inkomende dividendstroom gemeten, tien grootste bfi’s samen voor 39 procent van de totale stroom, bij rente voor 26 procent en bij royalty’s zelfs voor 87 procent.106 Op clusterniveau (waarbij de geclusterde bfi’s zijn opgeteld) is de concentratie nog groter: de tien grootste partijen staan voor 49 procent van de totale dividendstroom, voor 30 procent van de totale rentestroom en voor 89 procent van de totale royaltystroom. De concentratie op clusterniveau bij de uitgaande stromen ligt in dezelfde order van grootte. Daarmee nemen de tien grootste partijen net iets minder dan 50% van het totaal aan dividend-, rente- en royaltystromen voor hun rekening. Tabel 10

Concentratie: marktaandeel 10 grootste bfi’s/clusters (o.b.v. alle bfi’s, 2010) Op bfi-niveau

Op clusterniveau

Balanstotaal

14%

25%

Inkomende dividend

39%

49%

Inkomende rente

26%

30%

Inkomende royalty’s

87%

89%

Bron:

Box 11

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Schatting netto dividend, rente en royalty

De in dit rapport gepresenteerde gegevens over bfi’s zijn afkomstig uit de registratiebestanden van de Nederlandsche Bank. Deze registratie werkt op basis van bruto stromen: de uit het buitenland afkomstige geldstromen aan dividend, rente en royalty’s, en de uitgaande dividendstroom zijn inclusief af te dragen bronbelasting. Netto stromen, exclusief af te dragen of afgedragen belasting, worden niet geregistreerd. Het zijn

106

Uiteraard hoeven de grootste partijen bij dividendstromen niet ook het grootst bij rente of royalty’s te zijn.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTER DE VOORDEUR

75

echter de netto bedragen die Nederland binnenkomen en uitgaan. Om een indruk van de netto stromen te geven, is eerst een schatting gemaakt van de gemiddelde bronbelastingtarieven op deze stromen, afhankelijk van de herkomst c.q. bestemming van de bruto stromen. Deze worden weergegeven in de tabel hieronder.107 Schatting bronbelastingtarieven over bruto dividend-, rente- en royaltystromen Inkomend dividend

Inkomende rente

Inkomend royalty

Uitgaand dividend

EU-27 (excl. NL)

0%-2,5%

0%-2,5%

0%-2,5%

0%-2,5%

Verdragslanden buiten de EU-27

0%-10%

0%-10%

0%-10%

0%-10%

Overige landen

5%-15%

5%-15%

5%-15%

10%-15%

Bron:

Berekening SEO Economisch Onderzoek op basis van Ernst & Young (2013) en geverifieerd door fiscale experts.

Deze tarieven zijn vervolgens gebruikt om bruto stromen om te zetten in netto stromen. De resultaten staan in de tabel hieronder.108 Schatting netto dividend-, rente- en royaltystromen (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen × €1 mln.) 2010

2011

bruto stroom (buitenland)

94.911

115.878

ondergrens netto stroom

88.285 93,0%

105.163 90,8%

bovengrens netto stroom

94.358 99,4%

113.997 98,4%

Inkomend dividend

Inkomende rente (intern + extern) bruto stroom (buitenland)

26.638

29.137

ondergrens netto stroom

25.454 95,6%

27.892 95,7%

bovengrens netto stroom

26.609 99,9%

29.102 99,9%

bruto stroom

14.387

18.481

ondergrens netto stroom

13.820 96,1%

17.642 95,5%

bovengrens netto stroom

14.384 100,0%

18.475 100,0%

bruto stroom

66.227

53.742

ondergrens netto stroom

63.810 96,4%

51.715 96,2%

bovengrens netto stroom

66.040 99,7%

53.689 99,8%

Inkomende royalty (buitenland)

Uitgaand dividend

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

De tabel geeft een beeld bij de netto bedragen die Nederland inkomen en uitgaan.109 De bruto en geschatte netto stromen wijken procentueel niet veel van elkaar af. In dit rapport worden voor het overige alleen bruto stromen gepresenteerd, tenzij anders vermeld. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

107

Voor alle duidelijkheid: het gaat hier alleen over de bronbelastingtarieven, niet over de effectieve belastingdruk. Omdat deze analyse alleen kan worden uitgevoerd op de grootste bfi’s, en niet op alle bfi’s, zijn de waarden voor dividend, rente en royalty in de tabel lager dan in de rest van dit hoofdstuk en kunnen er in de tabel wel gegevens voor 2011 worden weergegeven. Tevens kan de tabel worden gebruikt om de in Nederland betaalde bronbelasting over dividend te bepalen, zie hoofdstuk 5.

108

109

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

76

HOOFDSTUK 3

3.2 Typering van bfi’s Uit hoofdstuk 2 blijkt dat fiscale motieven een primaire rol spelen bij het vestigen van bfi’s in Nederland. Een typering van bfi’s, die gebruikt kan worden om het bfi-landschap in meer detail te analyseren, sluit logischerwijs aan bij de aan de fiscale motieven gerelateerde activiteiten.110 De fiscale voordelen die internationale concerns behalen door bfi’s in Nederland te vestigen worden voornamelijk behaald via faciliteiten die aangrijpen bij dividend-, rente- en royaltystromen vanuit en naar het buitenland.111 De resultatenrekening, met deze categorieën als dominante stromen, en balans van bfi’s, met deelnemingen en leningen als voornaamste activa, getuigen hiervan.112 In directe relatie met fiscale faciliteiten onderscheidt dit rapport drie groepen: houdstermaatschappijen, financieringsmaatschappijen en royaltymaatschappijen. Daarnaast worden SPV’s onderscheiden, waarbij fiscale motieven minder prominent zijn.113 Om tot een kwantitatieve afbakening van de groepen te komen, moeten deze strikt worden gedefinieerd.114 Omdat SPV’s een aparte behandeling hebben in de dataverzameling door DNB, worden deze als zodanig geclassificeerd in de dataset van DNB. Deze classificatie wordt hier gevolgd. Houdstermaatschappijen worden hier gedefinieerd als bfi’s waarvan minimaal 90 procent van de activa bestaat uit deelnemingen. Financieringsmaatschappijen worden gedefinieerd als bfi’s, waarvan minimaal 90 procent van de activa bestaat uit leningen aan groepsmaatschappijen. Royaltymaatschappijen worden gedefinieerd als bfi’s waarvan het totaal aan inkomende en uitgaande royalty’s minimaal € 100.000 is (oftewel gemiddeld € 50.000 inkomend en € 50.000,- uitgaand) en/of voor wie het aandeel royalty’s in hun totale inkomende of uitgaande stroom (het totaal aan dividend, rente en royalty) meer dan 50 procent is. Tabel 2 vat de typering samen.

110

111 112

113

114

De nadruk op activiteiten betekent dat de typering wordt gemaakt op basis van de activaposten op de balans. In eerdere studies kwalificeert DNB bfi’s op basis van hoe zij zich financieren, dat wil zeggen met een nadruk op passivaposten op de balans. DNB definieert daarbij houdstermaatschappijen of holdings als bfi’s die kapitaalstromen verzorgen tussen verschillende onderdelen van een concern. Deze bfi’s beperken hun activiteiten van het aantrekken en uitzetten van gelden dus tot het eigen concern. DNB definieert financieringsmaatschappijen als bfi’s die met name vermogen aantrekken bij niet-ingezetenen buiten het eigen concern. Hier wordt dezelfde terminologie gebruikt, maar wordt aansluiting gezocht bij de fiscale definitie van deze begrippen die uitgaat van activiteiten. In hoofdstuk 4 worden deze motieven in detail geanalyseerd en geïllustreerd aan de hand van bfistructuren. Het activum behorend bij royalty’s, het intellectuele eigendom, is niet herkenbaar in de beschikbare data. Los daarvan is het intellectuele eigendom vaak niet in bezit van de bfi, en is dus niet altijd op de balans opgenomen. Er zijn nog andere typen bfi’s te onderscheiden die stoelen op fiscale motieven. Herfactureringsmaatschappijen genereren omzet en kosten die hoofdzakelijk voortvloeien uit herfacturering van en naar buitenlandse groepsmaatschappijen. Operational lease bedrijven genereren opbrengsten en kosten met de verhuur van met name duurzame gebruiksgoederen aan buitenlandse cliënten. Door de beperkte aanwezigheid van deze typen, worden deze niet apart onderscheiden. Hoewel activiteiten in beginsel worden ingedeeld naar de achterliggende fiscale motieven, kunnen de bfi’s ook andersoortige functies hebben. Het centraliseren van functies komt niet rechtstreeks terug in de definities. Toch is er een sterke verwevenheid. Zo kan bijvoorbeeld cash management door bfi’s over het algemeen niet los worden gezien van de fiscaal aantrekkelijke behandeling van rente en het gebruik van het Nederlandse verdragennetwerk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTER DE VOORDEUR

Tabel 11

77

Typering van bfi's

Type

SPV

Houdster

Financiering

Royalty

Primair doel

Securitisatie

Gebruikmaken van fiscale faciliteiten gericht op dividend

Gebruikmaken van fiscale faciliteiten gericht op rente

Gebruikmaken van fiscale faciliteiten gericht op Royalty

Voorwaardelijk kenmerk

Opgericht om securitisaties te verrichten

Activa bestaan voornamelijk uit deelnemingen

Activa bestaan Er is sprake van voornamelijk uit (substantiële) royaltyleningen aan inkomsten groepsmaatschappijen

Definitie

Kenmerk in DNB database

Type ≠ SPV EN Type ≠ royalty EN Deelnemingen in groep > 90% BT

Type ≠ SPV EN Type ≠ royalty EN Leningen aan groep > 90% BT

Bron:

Som van inkomende en uitgaande royalty’s > € 100.000,OF aandeel royalty in totale inkomende/ uitgaande stroom > 50%

SEO Economisch Onderzoek.

Na toepassing van Tabel 2 op de gegevens over bfi’s, resteert een restgroep van bfi’s die niet binnen deze definities valt. Dit betreft vooral bfi’s die meerdere activiteiten combineren.115 Op deze groep wordt aan het einde van dit hoofdstuk verder ingegaan. De aantallen per groep worden weergegeven in Tabel . Gemeten naar balanstotaal vormen de houdstermaatschappijen de grootste groep bfi’s, met 39 procent van het balanstotaal van alle bfi’s in 2010. In aantallen zijn de ‘overige’ bfi’s de grootste groep, met een aandeel van 46 procent in 2010. Tabel 12

Aantal bfi’s en balanstotalen per groep (o.b.v. alle bfi’s, bedragen × €1 mln.) Aantal bfi’s 2006

SPV

2008

Balanstotaal 2010

2006

2008

2010

92

155

257

39.047

81.285

96.917

Houdster

2.731

3.540

4.037

696.546

924.346

1.117.051

Finanmij

1.526

1.667

1.711

321.416

343.962

418.335

Royaltymij

430

463

437

150.337

201.953

213.381

Overige

4.329

5.122

5.534

646.510

967.294

1.044.312

Totaal

9.108

10.947

11.976

1.853.856

2.518.840

2.889.996

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

3.2.1 Houdstermaatschappijen Houdstermaatschappijen nemen deelnemingen in buitenlandse groepsmaatschappijen.116 De activa bestaan voornamelijk uit deelnemingen en dividend zal dominant zijn in de inkomstenstroom. Internationale concerns kunnen zo via de Nederlandse bfi gebruikmaken van de Nederlandse deelnemingsvrijstelling en van lagere bronbelasting op dividend in het bronland op basis van het Nederlandse verdragennetwerk. 115

116

Een tweede, beperkte, groep die niet binnen de definities van Tabel 2 valt, zijn de niet te classificeren bfi’s. Dit betreft bfi’s waarvan niet alle benodigde gegevens beschikbaar zijn om ze te classificeren volgens de gehanteerde definities. De definities zijn gebaseerd op gegevens over balansposten en royaltystromen. Als bfi’s deze gegevens niet invullen, kunnen zij niet worden meegenomen in de classificatie. Voor alle duidelijkheid: de gegevens over de groep ‘overige’ bfi’s zijn wel meegenomen in de analyse en dus inbegrepen in de in dit rapport weergegeven cijfers. De houdstermaatschappij wordt dus aandeelhouder van andere groepsmaatschappijen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

78

HOOFDSTUK 3

De houdster kan daarbij dienen om een regionale concernstructuur op te zetten. Om administratieve en juridische redenen kan het namelijk effectief zijn om lokale, regionale of gelijksoortige werkmaatschappijen te clusteren onder één holding. De bfi dient dan bijvoorbeeld als holding van de Europese vestigingen van een Amerikaanse moeder. Tabel 13

Balans houdstermaatschappijen (o.b.v. alle bfi’s, 2010, bedragen × €1 mln., N=4.037)

Activa

Passiva

Deelnemingen in dochters

1.095.977

98,1% Deelnemingen van moeder(s)*

871.800

85,3% 10,9%

Leningen aan groep

17.234

1,5% Leningen van groep

110.993

Leningen aan derden

3.744

0,3% Leningen van derden

31.148

3,0%

7.985

0,8%

1.021.925

100,0%

Effecten buitenland Totaal activa

97 1.117.051

0,0% Effecten buitenland 100,0% Totaal passiva

117

Bron: SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; *ook wel: eigen vermogen.

3.2.2 Financieringsmaatschappijen Financieringsmaatschappijen verschaffen leningen aan groepsmaatschappijen in het buitenland. De activa bestaan voornamelijk uit leningen en rente zal dominant zijn in de inkomstenstroom. Via de Nederlandse bfi kan gebruik worden gemaakt van belastingverdragen die bronbelasting op rente in het bronland voorkomen of reduceren. Daarnaast wordt in Nederland geen bronbelasting geheven op de uitgaande rente. Net zoals holdings kunnen financieringsmaatschappijen worden gebruikt om functies te centraliseren, financiële functies in dit geval. Een voorbeeld hiervan is het centraliseren van cash management, ook wel cash pooling, binnen de bfi. Hierbij kan de bfi worden gebruikt om de liquiditeitsbehoeften binnen de groep af te stemmen met overtollige liquiditeiten binnen andere delen van de groep. Meer algemeen kan de bfi worden gebruikt om het ontvangen en verstrekken van (intraconcern) leningen te centraliseren. Financieringsmaatschappijen richten zich voor hun eigen financiering voor meer dan 50 procent op partijen buiten de groep.118 Indien zij deze extern verkregen middelen ook extern zouden uitlenen, zouden zij bancaire activiteiten ondernemen en een bankvergunning nodig hebben. Toen bfi’s zich eind jaren ’90 steeds meer met dergelijke bancair getinte activiteiten begonnen bezig te houden, heeft DNB de regels voor bfi’s aangescherpt.119 Financieringsactiviteiten zijn toegestaan zonder bankvergunning, zolang bfi’s voldoen aan strikte voorwaarden. De financieringsmaatschappij dient de opvorderbare gelden aan te trekken door de uitgifte van effecten, dient ten minste 95 procent van de gelden binnen het concern uit te zetten, dient te beschikken over een garantie van de moedermaatschappij en de moedermaatschappij moet over een positief eigen vermogen beschikken (DNB, 2012). 117

118 119

De balansgegevens in de data van DNB sluiten helaas niet voor 100 procent. Activa- en passivagegevens zijn in deze opstellingen afzonderlijk bepaald. Voor de balansen per type is dit verschil tussen activa en passiva optisch groter dan in de werkelijkheid, doordat bijvoorbeeld activaposten binnen clusters van bfi’s soms worden geconcentreerd bij de ene bfi en de passivaposten bij een andere bfi. Als de bfi’s in het cluster dan tot verschillende typen behoren ontstaat er een optisch zwaartepunt aan de activarespectievelijk passivazijde. Over het geheel van de typen wordt dit weer rechtgetrokken. Als optelsom van ‘leningen van derden’ plus ‘buitenlandse effecten’. In hoofdstuk 6.4 wordt hier verder op ingegaan in het kader van systeemrisico bij bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTER DE VOORDEUR

Tabel 14

79

Balans financieringsmaatschappijen (o.b.v. alle bfi’s, 2010, bedragen × €1 mln., N=1.711)

Activa

Passiva

Deelnemingen in dochters Leningen aan groep

1.485

0,4% Deelnemingen van moeder(s)*

409.767

98,0% Leningen van groep

Leningen aan derden

2.498

0,6% Leningen van derden

Effecten buitenland

4.585

1,1% Effecten buitenland

Totaal activa Bron:

418.335

100,0% Totaal passiva

106.896

20,8%

118.990

23,2%

37.682

7,3%

249.905

48,7%

513.472

100,0%

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; *ook wel: eigen vermogen.

Het feit dat ruim 55 procent van door financieringsmaatschappijen aangetrokken gelden van externe partijen afkomstig is, impliceert dat centraal cash management door financieringsmaatschappijen inderdaad een belangrijke rol speelt. Nederlandse bfi’s halen daarbij geld op uit de kapitaalmarkt, om dit vervolgens uit te zetten bij groepsbedrijven. Hierbij kunnen bijvoorbeeld centralisatie van kennis en kostenbesparingen een rol spelen. Daarnaast is het veelal een eis van financiers dat de financiële activiteiten geconcentreerd worden in één entiteit. Dit verhoogt de zekerheden voor de financier en verlaagt (mogelijk) de kosten van de financiering voor de onderneming. De keuze voor Nederland als vestigingsland van het cash management center kan deels fiscaal zijn ingegeven120, en deels door andere vestigingsfactoren zoals de goed ontwikkelde financiële en zakelijke dienstverlening die voor cash management van belang kunnen zijn. Het substantiële aandeel extern aangetrokken financiering van ruim 55 procent betekent ook dat fiscale planning binnen de eigen groep niet de primaire factor is voor een groot deel van de ontvangen leningen. Er kan fiscaal wel voordeel worden behaald uit het feit dat de rente vanuit Nederland wordt betaald en er dus geen bronbelasting wordt geheven. Maar het voordeel van geen bronbelasting op de uitgaande rente bij leningen aan derden ligt eerder bij externe partijen.121 Het is mogelijk dat externe partijen dit voordeel delen met het internationale concern waartoe de bfi behoort, bijvoorbeeld door een lagere rente te vragen. Of zij dit doen, hangt af van de marktomstandigheden. Het is nog steeds mogelijk dat fiscale planning een rol speelt bij vestiging van financieringsmaatschappijen in Nederland, en wel met het oog op de intragroep ontvangen en verstrekte leningen. Intragroep ontvangen leningen bedragen ruim 23 procent, intragroep verstrekte leningen 98 procent van het balanstotaal (Tabel 14).

3.2.3 Royaltymaatschappijen Royaltymaatschappijen exploiteren licenties op intellectuele eigendomsrechten, zoals merken-, film- of portretrechten. Over het algemeen verkrijgen zij licenties van groepsmaatschappijen, al 120

121

Bijvoorbeeld omdat bronbelasting op inkomende rente van groepsbedrijven kan worden voorkomen via Nederlandse verdragen maar mogelijk ook vanwege voordelen op de uitgaande rente. Vaak is in financieringvoorwaarden een bepaling opgenomen dat kosten voortkomend uit bronbelasting voor rekening van de leningnemer zijn. Door de bronbelasting te verlagen, doordat over Nederland uitgaande rente geen bronbelasting wordt geheven, worden zo de totale kosten van de lening verlaagd. Dit staat overigens los van het al dan niet terecht gebruikmaken van belastingverdragen indien de bfi wordt gebruikt om intern geld aan te trekken van landen waar Nederland wel maar het land waar de rente naartoe gaat geen verdrag mee heeft.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

80

HOOFDSTUK 3

dan niet in sublicentie, waarvan andere groepsmaatschappijen tegen vergoeding gebruik mogen maken. Concreet heeft een bfi bijvoorbeeld de licentie op merkenrechten van een internationaal concern en moeten groepsmaatschappijen de bfi betalen voor het mogen voeren van de merknaam. Het intellectuele eigendom zelf is veelal niet in bezit van de bfi, en verschijnt dus ook niet op de balans. Bfi’s verkrijgen dan slechts het recht om de licentie te exploiteren. Royalty’s zullen dominant zijn in de inkomstenstromen. Royaltymaatschappijen centraliseren veelal het management en de exploitatie van de intellectueel eigendom en/of licenties van internationale concerns. Tabel 15

Balans royaltymaatschappijen (o.b.v. alle bfi’s, 2010, bedragen × €1 mln., N=437)

Activa

Passiva

Deelnemingen in dochters Leningen aan groep

129.197 60.145

60,5% Deelnemingen van moeder(s)* 28,2% Leningen van groep

Leningen aan derden

NB

NB Leningen van derden

Effecten buitenland

NB

NB Effecten buitenland

Totaal activa Bron:

213.381

100,0% Totaal passiva

113.483

51,5%

83.832

38,0%

2.014

0,9%

21.091

9,6%

220.420

100,0%

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; *ook wel: eigen vermogen; NB = niet beschikbaar (zie Bijlage I); voor zover royaltymaatschappijen het intellectuele eigendom wel zelf hebben, is dit niet zichtbaar in de balansgegeven omdat deze bezittingen niet te onderscheiden zijn in de DNB-cijfers.

3.2.4 Special Purpose Vehicles Bfi’s die fungeren als Special Purpose Vehicle (bfi-SPV’s), kopen financiële activa van hun buitenlandse moeder, bijvoorbeeld hypothecaire vorderingen, en financieren zich door het uitgeven van effecten zoals obligaties.122 De partij die de financiële activa verkoopt wordt de originator genoemd. Bij bfi-SPV’s is de originator buitenlands. Waar de andere bfi-typen vooral een fiscaal motief hebben, ligt dit bij bfi-SPV’s genuanceerder. Het vestigen van een SPV in Nederland heeft voordelen. Dit heeft vooral te maken met de financiële wet- en regelgeving en de omringende financiële en zakelijke dienstverlening. Die zorgen ervoor dat in Nederland relatief snel en gemakkelijk obligaties kunnen worden uitgegeven. Tegelijkertijd is het een voordeel voor de beleggers in de obligaties dat de rente over de obligaties die zij kopen, vrijgesteld is van bronbelasting in Nederland. Hoewel dit wel degelijk een fiscaal motief is, wordt het voordeel niet binnen de groep gerealiseerd, en is dus geen onderdeel van internationale fiscale planning binnen het eigen concern.123 Dit maakt het overigens mogelijk ook makkelijker voor de SPV om de obligaties geplaatst te krijgen, wat wel kan worden gezien als voordeel voor het internationale concern waartoe de bfi behoort.

122 123

Strikt juridisch is de originator niet noodzakelijkerwijs de moeder van de bfi. Tijdens de interviews werd aangegeven dat beleggers in dergelijke obligaties vaak institutionele partijen zijn die in veel gevallen (zoals bij pensioenmaatschappijen) vrijgesteld zijn van belasting. Door die situatie drukt elke vorm van belasting onevenredig zwaar op het resultaat van de obligaties. Dit verklaart mede waarom beperking van bronbelasting via een Nederlandse SPV een belangrijke rol speelt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ACHTER DE VOORDEUR

Tabel 16

81

Balans SPV’s (o.b.v. alle bfi’s, 2010, bedragen × €1 mln., N=257)

Activa

Passiva

Deelnemingen in dochters

NB

NB Deelnemingen van moeder(s)*

Leningen aan groep

NB

NB Leningen van groep

Leningen aan derden

68.272

70,4% Leningen van derden

Effecten buitenland

28.048

28,9% Effecten buitenland

Totaal activa

96.917

Bron:

100,0% Totaal passiva

2

0,0%

1.275

1,3%

1.866

1,9%

94.082

96,8%

97.226

100,0%

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; *ook wel: eigen vermogen; NB = niet beschikbaar (zie Bijlage I).

3.2.5 Overige bfi’s124 De groep overige bfi’s betreft vooral bfi’s met ‘gemengde’ activiteiten. Deze bfi’s combineren houdster- en financieringsactiviteiten. Dit is in lijn met wat naar voren komt uit de interviews. Activiteiten worden niet altijd strikt gescheiden in aparte bfi’s. Soms groeit de ene activiteit uit de andere voort, of is het simpelweg effectiever om meerdere activiteiten binnen één bfi te laten plaatsvinden. De categorie ‘overig’ is nader geanalyseerd door te kijken waar het zwaartepunt van de activiteiten ligt. Hiertoe is een groep ‘overwegend houdster’ en een groep ‘overwegend financieringsmij’ gedefinieerd. De eerste groep heeft als belangrijkste activiteit het nemen van deelneming in dochtermaatschappijen, deze groep leunt dus sterk aan tegen de houdstermaatschappij maar verricht in sterkere mate ook andere activiteiten.125 De tweede groep heeft als belangrijkste activiteit het verstrekken van leningen aan groepsmaatschappijen, en ligt dus in het verlengde van financieringsmaatschappijen maar met in grotere mate gemengde activiteiten.126 Figuur 3 geeft het aandeel van de bfi-groepen in het balanstotaal van alle bfi’s weer. De figuur laat zien dat in termen van balanstotaal de helft van de overige bfi’s bestaat uit bfi’s die óf overwegend houdster- óf overwegend financieringsactiviteiten verrichten. Hierbij vormen de bfi’s met een nadruk op houdsteractiviteiten de grootste groep. Voor de resterende groep, ‘rest’ in de figuur met 18 procent van het balanstotaal, zijn de activiteiten bijna gelijk verdeeld en kunnen dus met recht ‘gemengd’ worden genoemd.127

124 125 126 127

Voor alle duidelijkheid: de gegevens over de groep ‘overige’ bfi’s zijn volledig meegenomen in de analyse in het vervolg van dit rapport en dus inbegrepen in de in dit rapport weergegeven cijfers. Tot deze groep behoren bfi’s waarvan de activa voor meer dan 67 procent (maar niet meer dan 90 procent) uit deelnemingen bestaan. Tot deze groep behoren bfi’s waarvan de activa voor meer dan 67 procent (maar niet meer dan 90 procent) uit leningen aan groepsmaatschappijen bestaan. De activa van deze restgroep bestaan voor 28 procent uit deelnemingen, 27 procent uit leningen aan groepsmaatschappijen, voor 26 procent uit leningen aan derden en voor 18 procent uit effecten. Zie Bijlage J.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

82

HOOFDSTUK 3

Figuur 3

Helft van de restgroep lijkt qua balansstructuur sterk op houdster- en financieringsmaatschappijen (o.b.v. alle bfi’s, 2010) % Balanstotaal (2010)

Royaltymij 7% Overwegend finanmij 4%

Pure finanmij 15%

Rest 18% Overig 36% Pure houdster 39%

Overwegend houdster 14%

SPV 3%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

4

83

Fiscale motieven

Dit hoofdstuk pelt de fiscale motieven van bfi’s in Nederland af voor rente-, royalty-, en dividendstromen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt naar het voorkomen van dubbele of het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing als primair motief. Met dat laatste wordt bedoeld dat er weinig tot geen belasting wordt betaald, wat mogelijk niet ‘in de geest van de wet’ is, en biedt daarmee een handvat voor een verdere discussie over belastingontwijking via bfi’s. Voor elk van de stromen is getracht om op basis van de beschikbare data over de grootste bfi’s een inschatting te maken van de bedragen gerelateerd aan het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing. Een inschatting maken van misgelopen belasting, voor zover het geval, was daarbij niet mogelijk. Voor rentestromen resulteert, afhankelijk van het gekozen perspectief, een bedrag tussen € 1,3 en € 3,8 miljard, oftewel 13 procent tot 37 procent van de totale relevante rentestroom. Voor royaltystromen kunnen geen exacte berekeningen worden gemaakt. Voor dividend resulteert een bedrag tussen € 4,2 en € 38,9 miljard, oftewel 10 procent tot 40 procent van de totale relevante dividendstroom van bfi’s. Voor dividendstromen moeten de conclusies echter met voorzichtigheid worden benaderd. Voor zover dividend afkomstig is uit reële activiteiten wordt het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing expliciet goedgekeurd door de wet, en kan dan ook niet als ‘tegen de geest van de wet’ worden betiteld. Het is niet mogelijk om dit onderscheid naar reële activiteiten op basis van de beschikbare cijfers te maken. Tegelijkertijd maken de analyse en cijfers aannemelijk dat een deel van de stromen niet ingaat ‘tegen de geest van de wet’, maar bijvoorbeeld samenhangt met het voorkomen van dubbele belastingheffing. Het is uiteindelijk een fiscale en politieke keuze of de motieven die aan de stromen ten grondslag liggen wel of niet ‘in de geest van de wet’ zijn en wat exact onder belastingontwijking valt. Het lijdt geen twijfel dat fiscale motieven van groot belang zijn bij het opzetten van bfi’s in Nederland. Dit lijkt in de maatschappelijke discussie vaak al genoeg om bfi’s in den brede te bestempelen als ongewenst. Dit raakt aan de vraag wat dan de fiscale motieven zijn van het vestigen van bfi’s in Nederland, en of deze motieven inderdaad per definitie als ‘ongewenst’ moeten worden beschouwd. In indirecte zin raakt het ook aan de risico’s van bfi’s, namelijk het risico dat Nederland op deze manier, mogelijk onterecht, internationaal als belastingparadijs wordt neergezet.128 Het kwantificeren van ongewenste fiscale motieven gebeurt over het algemeen aan de hand van de begrippen belastingontduiking en belastingontwijking. Dit hoofdstuk geeft eerst een korte analyse van beschikbare internationale empirische studies over belastingontwijking en -ontduiking. Er bestaan amper eenduidige kwantitatieve resultaten op dit vlak. Dit mag geen verbazing wekken. Belastingontduiking is illegaal en zal niet direct zichtbaar zijn in de cijfers.129 Belastingontwijking is niet eenduidig gedefinieerd en daardoor onmogelijk om te meten. Hoewel omringd door een negatieve connotatie130, is belastingontwijking legaal en hangt een verder oordeel af van de toegepaste definitie (Figuur 5).

128 129 130

De consequenties daarvan worden in hoofdstuk 6.2 toegelicht. Voor zover het wel zichtbaar is, kan het worden aangepakt en verdwijnt het normaliter uit de cijfers. In een rapport over belastingontduiking en –ontwijking geeft OECD geen formele definitie van belastingontwijking maar stelt: “Tax avoidance…is of concern to governments because such practices are contrary to fiscal equity, have serious budgetary effects and distort international competition and capital flows” (OECD, 1987).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

84

HOOFDSTUK 4

Figuur 4

Beoordelingskader fiscale motieven

Illegaal I. Belastingontduiking Onacceptabel Bron:

Legaal II. Belastingontwijking

III. Fiscale planning Acceptabel

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op Finnerty et al. (2007).

Om de politieke en maatschappelijke discussie over fiscale motieven van bfi’s te voeden met objectief cijfermateriaal, analyseert dit hoofdstuk de fiscale motieven die ten grondslag kunnen liggen aan rente-, en royalty-, en dividendstromen via Nederlandse bfi’s, en hoe deze concreet worden vormgegeven via bfi-structuren In Box 5 is aangegeven dat daar waar fiscale planning wel binnen de letter maar niet meer binnen de geest van de wet plaatsvindt, in dit rapport sprake is van belastingontwijking. Hoewel dit geen zuivere definitie is, verschaft het wel aangrijpingspunten voor de analyse. De Nederlandse fiscale faciliteiten zijn gericht op het voorkomen van dubbele belastingheffing. Dat het dubbel belasten van dezelfde (inkomsten)stromen ongewenst is, is een internationaal geaccepteerd uitgangspunt en uitgangspunt van menig fiscale wetgeving en verdrag.131 Ook bfi’s kunnen met die intentie gebruikmaken van de Nederlandse faciliteiten. Tegelijkertijd kunnen de ogen niet worden gesloten voor de mogelijk negatieve bijwerkingen van fiscale faciliteiten in Nederland en andere landen. In het bijzonder kunnen de faciliteiten tot gevolg hebben dat er helemaal geen, of weinig, belasting wordt geheven over bepaalde (inkomsten)stromen. En ook achter het vestigen van bfi’s in Nederland kan als motief liggen om belastingheffing (bijna) in het geheel te voorkomen. In de analyse wordt onderscheid gemaakt naar de situatie waarin het onderliggende fiscale motief het voorkomen van dubbele belastingheffing betreft, en de situatie waarin het naar verwachting gaat om het voorkomen of reduceren van enkelvoudige belastingheffing. Aangenomen mag worden dat als het voorkomen van dubbele belastingheffing het motief is, er niet kan worden gesproken van belastingontwijking – dit is geen handeling tegen ‘de geest van de wet’. Vervolgens is de vraag hoe het reduceren of voorkomen van enkelvoudige belastingheffing moet worden beoordeeld. Of en wanneer dit als belastingontwijking moet worden bestempeld, is een politiek en fiscaal vraagstuk.132 In de analyse worden waar mogelijk relevante argumenten ingebracht.133

131 132

133

Zoals recentelijk nog geconcludeerd door de OECD (2013). Voor alle duidelijkheid: het voorkomen of reduceren van enkelvoudige belastingheffing is juridisch geen beletsel om gebruik te mogen maken van belastingverdragen. Hiervoor gelden andere eisen (zie hoofdstuk 2.1.1). Los van mogelijke toetsing door de Nederlandse belastingdienst, mag het bronland beoordelen of gebruik mag worden gemaakt van de lagere brontarieven, bijvoorbeeld op basis van eisen aan substance of beneficial ownership. Het is niet uit te sluiten dat belastingontduiking plaatsvindt via Nederlandse bfi’s. Hoofdstuk 6.1 gaat in op de risico’s hiervan voor Nederland. Kwantificering van ontduiking door Nederlandse bfi’s is op basis van de beschikbare gegevens echter niet mogelijk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

Box 12

85

Dubbele en enkelvoudige belastingheffing: geen volledige aansluiting bij fiscale definities

Centraal in de analyse staan de begrippen ‘dubbele belastingheffing’ en ‘enkelvoudige belastingheffing’. Bij het definiëren van deze termen is niet volledig aangesloten bij de fiscale definities maar is rekening gehouden met de interpretatie hiervan in de maatschappelijke discussie. Onder ‘dubbele belastingheffing’ wordt hier verstaan dat een vennootschap of meerdere vennootschappen voor hetzelfde inkomen meerdere malen, al dan niet door meerdere landen, worden belast. Deze definitie omvat de beide fiscale termen ‘juridische dubbele belastingheffing’ (of: juridical double taxation) en ‘economische dubbele belastingheffing’. Het eerste wordt gedefinieerd als “één subject [wordt] voor hetzelfde object door meerdere staten…belast”, het tweede wordt gedefinieerd als “meerdere subjecten [worden] feitelijk voor hetzelfde object meerdere malen…belast” (ministerie van Financiën, 2011a p.21 resp. p.23). In dit hoofdstuk wordt winstbelasting over het resultaat en daarna bronbelasting over dividend als dubbele belasting gezien, omdat dit zo zal worden gepercipieerd door internationale concerns en deze er ook naar zullen streven dit te voorkomen. In de fiscale definitie hoeft dit niet het geval te zijn, omdat winst (belast op niveau van het bedrijf) en dividend (belast op niveau van de aandeelhouder) mogelijk niet als één en hetzelfde object worden gezien.134 Het voorkomen van ‘enkelvoudige belastingheffing’ wordt hier gedefinieerd als ‘weinig tot geen’ belasting betalen.135 Dit begrip sluit daarmee niet aan bij de fiscale definitie van het voorkomen van enkelvoudige belasting (of: double non-taxation). In het fiscale begrip is de hoogte van het belastingtarief niet van belang. Als een land 0 procent winstbelasting heft, en er dus geen belasting wordt betaald, wordt er fiscaal gezien wel belasting geheven – namelijk 0 procent. In dit rapport valt een structuur die erop is gericht om inkomen in een land met een 0 procent tarief te laten vallen onder het voorkomen van enkelvoudige belasting. Dit is niet het geval in de fiscale definitie. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op ministerie van Financiën (2011a) en Finnerty et al. (2007).

In het kwantificeren van de motieven ligt de nadruk op de stromen die gerelateerd zijn aan het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing, omdat hier het zwaartepunt van de politieke en maatschappelijke discussie lijkt te liggen. Hiermee wordt een eerste stap gezet om de stromen van bfi’s kwantitatief te plaatsen in de cellen II en III in Figuur 5. Samengevat is het denkkader van dit hoofdstuk als volgt: 1. Hoewel legaal, is mogelijke belastingontwijking door bfi’s onderdeel van het (morele) maatschappelijke debat over bfi’s en tevens mogelijk een risico voor de reputatie van Nederland, 2. Belastingontwijking is niet eenduidig gedefinieerd, 3. Hier wordt ervan uitgegaan dat als bfi’s met hun fiscale activiteiten handelen ‘tegen de geest van de wet’ er sprake is van belastingontwijking. Als bfi’s niet handelen ‘tegen de geest van de wet’, is sprake van fiscale planning. Als bfi’s handelen in strijd met de letter van de wet, is sprake van belastingontduiking,

134

135

Finnerty et al. (2007, p.9) stellen “[a]nother classic example of economic double taxation is when corporate profits are taxed First at the level of the company when they are realized and then at the level of the shareholder when they are distributed”. Maar uit interviews blijkt dat dit niet altijd zo wordt gezien. Wat ‘weinig’ is, is uiteindelijk een politiek oordeel.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

86

HOOFDSTUK 4

4.

5.

6.

7.

Het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing, in de zin dat weinig tot geen belasting wordt betaald, wordt hier gezien als mogelijk handelen ‘tegen de geest van de wet’,136 In de analyse in dit hoofdstuk worden stromen van bfi’s waar mogelijk gescheiden naar stromen met als motief het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing en stromen met als motief het voorkomen van dubbele belastingheffing, Vervolgens worden de stromen die samenhangen met enkelvoudige belastingheffing gekwantificeerd en worden argumenten aangedragen waarom dit wel of niet ‘tegen de geest van de wet’ ingaat.137 Het is dus niet automatisch zo dat als bfi’s enkelvoudige belastingheffing voorkomen, zij automatisch ‘tegen de geest van de wet’ handelen. Of en wanneer daadwerkelijk ‘tegen de geest van de wet’ wordt gehandeld, en of en wanneer sprake is van belastingontwijking, vereist uiteindelijk een politiek oordeel.

Het vermijden van enkelvoudige belasting is niet het gebruikelijke aangrijpingspunt voor de analyse van de wenselijkheid van fiscale structuren of belastingontwijking. In het internationale belastingrecht is relevant of een belastingplichtige terecht gebruikmaakt van een verdrag, dat wil zeggen inwoner en beneficial owner is en niet getroffen wordt door antimisbruikbepalingen. Daarbij is voor Nederland relevant of het voldoende maatregelen neemt om die eisen te toetsen en misbruik te voorkomen. In dit rapport is bewust afgeweken van deze in het internationale belastingrecht gebruikelijke uitgangspunten. Het hier uitgewerkte denkkader houdt zoveel als mogelijk rekening met relevante fiscale elementen, maar introduceert op enkele punten eigen definities om zo tevens de vragen in de maatschappelijke discussie te kunnen objectiveren en van cijfermatige duiding te voorzien. Hiermee tracht het rapport een eerste stap te zetten in het aanbrengen van meer focus in de discussie over bfi’s, en daarmee een extra dimensie toe te voegen aan de politieke en maatschappelijke discussie. Verder wordt in dit hoofdstuk een inschatting gemaakt van de stromen die mogelijk samenhangen met het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing. Hiermee is niet gezegd dat alle mogelijke stromen die gerelateerd zijn aan het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing zijn geïdentificeerd. De analyse steunt op een denkkader dat kwantificering mogelijk maakt. De scope van de uitwerking is daardoor beperkt tot het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing binnen één concern en, zoals blijkt in de volgende paragrafen, tot inkomende dividendstromen en uitgaande rentestromen. Voor alle duidelijkheid: dit hoofdstuk maak inschattingen van aan fiscale motieven gerelateerde stromen, niet van misgelopen belasting. In dit hoofdstuk spelen low tax jurisdictions en tax havens een belangrijke rol. In Bijlage B worden deze begrippen nader toegelicht.

136

137

Juist omdat het hier gaat om het betalen van weinig tot geen belasting over de hele keten binnen de groep, wordt hier niet gerefereerd aan specifieke nationale wet- of regelgeving. Het kan bijvoorbeeld gaan om de wet van een bronland, wanneer onterecht een verlaging van de bronbelasting wordt geclaimd, of om een belastingverdrag waar oneigenlijk gebruik van wordt gemaakt. In Box 5 is vastgesteld dat daar waar fiscale planning wel binnen de letter maar niet meer binnen de geest van de wet plaatsvindt, mogelijk sprake is van belastingontwijking. In het verlengde hiervan is het internationale concern waartoe de bfi behoort de meeteenheid voor het bepalen of er weinig tot geen belasting wordt betaald.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

87

De volgende paragraaf gaat eerst in op internationaal empirisch onderzoek naar belastingontwijking en -ontduiking. In de paragrafen daarna volgt de analyse van fiscale motieve van Nederlandse bfi’s.

4.1 Studies naar belastingontwijking en -ontduiking Er zijn diverse onderzoeken gedaan naar illicit financial flows.138 Deze stromen zijn opgebouwd uit twee categorieën: geldstromen met het oog op belastingontduiking (tax evasion) en geldstromen met het oog op belastingontwijking (tax avoidance). De onderzoeken geven veelal de totale geldstromen weer en berekenen vervolgens hoeveel belasting een land misloopt doordat deze stromen plaatsvinden. Belastingontduiking geeft de geldstromen weer die niet belast worden doordat ondernemingen de regels overtreden. Dit gebeurt voornamelijk via trade mispricing. Eén vorm hiervan is het opstellen van foutieve declaraties aan ondernemingen buiten de eigen groep (false invoicing) en de tweede is het misbruiken van transfer pricing. Bij dit laatste hanteert een onderneming een niet marktconforme prijs voor transacties binnen dezelfde groep om zo een belastingvoordeel te behalen (Eurodad, 2011). Belastingontwijking is, in tegenstelling tot ontduiking, niet illegaal.139 Ondernemingen maken, tegen de geest of doelstelling van belastingwetgeving of belastingverdragen, gebruik van mogelijkheden om belastingvoordeel te genieten. Dit type geldstromen is daarom moeilijker te kwantificeren dan belastingontduiking (Murphy, 2012).140 De meerderheid van de onderzoeken kijkt naar de totale illicit financial flows of alleen naar belastingontduiking. De resultaten van deze onderzoeken zijn samengevat in Tabel . In Bijlage H worden de onderliggende onderzoeken kort besproken. Het overzicht laat zien dat de inschattingen van bedragen die samenhangen met belastingontduiking en –ontwijking grote onzekerheden bevatten. Bijna alle onderzoeken wijzen op de complexiteit om tot inschattingen te komen. Van groot belang is voorzichtigheid te betrachten met de genoemde getallen, ook in relatie tot het debat over bfi’s in Nederland. Om bij te dragen aan deze discussie wordt in de volgende paragrafen nader ingegaan op fiscale motieven van bfi’s.

138

139 140

Zoals Murphy (2012) aangeeft heeft illicit niet dezelfde betekenis als illegaal. Illicit is te definiëren als niet toegestaan, onjuist, niet bestraft door regulering etc. Het omvat hiermee zowel legale als illegale geldstromen. Desalniettemin scharen diverse onderzoeken deze geldstroom ook onder illegale geldstromen. Ook dit rapport gaat ervan uit dat belastingontwijking zou moeten worden voorkomen. Gezien het belang van belastingontwijking binnen de maatschappelijke en politieke discussie in Nederland, tracht dit rapport, in de volgende paragrafen van dit hoofdstuk, een eigen inschatting te maken voor belastingontwijking via Nederlandse bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

88

HOOFDSTUK 4

Tabel 17

Geen eenduidigheid in inschattingen van belastingontduiking en -ontwijking Illicit financial flow

Belastingontduiking Belasting(false invoicing + transfer pricing) ontwijking

Wereld Europa

$ 26,3 miljard

142

€ 860 miljard

143

$ 189 miljard

141

€ 150 miljard

144

146

Ontwikkelingslanden Sub Sahara landen 150

Latijns Amerika Nederland Bron:

149

tussen $ 858,8 miljard en 145 $ 1.138 miljard

$17-18,4 miljard 147 $ 160 miljard 148 $ 585,9 miljard tot $ 918,6 miljard

$ 27 miljard

$ 4,34 miljard

$ 95 miljard

$ 31 miljard

151

€ 30 miljard

SEO Economisch Onderzoek, op basis van bronnen zoals vermeld in de voetnoten.

4.2 Rentestromen via bfi’s Internationale studies die komen tot robuuste schattingen voor belastingontwijking zijn schaars. Als cijfermatige onderbouwing in de politieke en maatschappelijke discussie in Nederland over bfi’s op dit vlak, tracht dit onderzoek fiscale motieven nader te duiden en te kwantificeren. In de navolgende paragrafen worden eerst de achterliggende fiscale motieven van respectievelijk rentestromen, royaltystromen en dividendstromen via bfi’s geanalyseerd. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt naar motieven die samenhangen met het voorkomen van dubbele belastingheffing en het voorkomen of reduceren van enkelvoudige belasting. In het kwantificeren van de motieven ligt de nadruk op deze laatste categorie, omdat deze relevant is bij het inschatten van de omvang van mogelijke belastingontwijking.

4.2.1 Voorkomen van dubbele of enkelvoudige belastingheffing? Het uitbetalen van rente binnen een internationale groep kan leiden tot dubbele belastingheffing, en Nederlandse bfi’s kunnen een rol spelen om dit te voorkomen. Figuur 5 illustreert de uitgangssituatie. Een bedrijf in land V Verstrekt krediet aan een Ontvangende groepsmaatschappij in land O. Het kredietontvangende bedrijf in land O moet hierover rente betalen aan het kredietverstrekkende bedrijf. De betaalde rente is normaliter aftrekbaar van de winstbelasting in land O. Daar staat tegenover dat in land O wel vaak bronbelasting wordt geheven over de betaalde rente. In land O is dus sprake van enkelvoudige belasting. In beginsel moet er vervolgens in land V winstbelasting worden betaald over de ontvangen rente. Indien er echter eerder al bronbelasting is geheven over de rente, is die betaalde belasting in veel landen (deels) verrekenbaar met de winstbelasting, een zogenaamde credit. Indien een credit van 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151

Tax Justice Network (2012). UNDP (2011), geldend voor 2008. Murphy (2012), geldend als bedrag per jaar, berekend voor 2009. Murphy (2012), geldend als bedrag per jaar, berekend voor 2009. Gebaseerd op bedrag van belastingontduiking. Global Financial Integrity (2012), geldend voor 2010. UNDP (2011), geldend voor 2008. ChristianAid (2008), bedrag per jaar. UNDP (2011), voor de periode 2001-2010, jaarlijks bedrag. Mogelijk valt hier ook belastingontwijking onder. ChristianAid (2009), geldend voor periode 2005-2007. ChristianAid (2009), geldend voor periode 2005-2007. Murphy (2012), geldend als bedrag per jaar, berekend voor 2009.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

89

bronbelasting op rente mogelijk is, kunnen hier voorwaarden aan verbonden zijn of er kunnen omstandigheden optreden die ertoe leiden dat de credit niet kan worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld als het bedrijf dat de rente ontvangt in een verliessituatie zit, waardoor er niets verrekend kan worden.152 Indien een credit-systeem niet van toepassing is in land V of de credit niet kan worden gerealiseerd, en er geen verdrag is tussen land V en land O om bronbelasting te voorkomen of reduceren, resulteert dit in dubbele belasting.153 Figuur 5

Mogelijk dubbele belasting bij uitkering van rente

Verstrekker Lening

Rente

Ontvanger

Bron:

- Winstbelasting: credit ja/nee?

- Bronbelasting? - Aftrekbaar voor winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Het plaatsen van een bfi in Nederland kan dubbele belasting voorkomen of reduceren indien Nederland wel een verdrag heeft met het bronland O. In land V wordt nog steeds (deels) winstbelasting betaald omdat er geen credit-systeem is of de credit niet kan worden gerealiseerd. Maar via het verdrag dat Nederland heeft met land O wordt het bronbelastingtarief over rente in land O op 0 procent gezet of gereduceerd. In Nederland wordt vervolgens rente ontvangen en uitbetaald, waardoor er een beperkt positief saldo aan ontvangen rente resteert.154 Tenslotte wordt in Nederland geen bronbelasting op rente geheven, waardoor de uitbetaalde rente aan land V onbelast is. Per saldo resulteert alleen winstbelasting in land V, en wordt via de Nederlandse bfi dubbele belasting voorkomen. Hierbij wordt gebruikgemaakt van het Nederlandse verdragennetwerk en de afwezigheid van bronbelasting op rente. Dit proces wordt geïllustreerd in Figuur .155 Overigens is gebruik van het Nederlandse verdragennetwerk en afwezigheid van renteheffing niet relevant als land V en land O beide EU-landen zijn. In dat geval is rente, binnen voorwaarden, namelijk al vrijgesteld van bronbelasting op basis van de Rente en Royalty Richtlijn.156

152

153 154

155

156

Er wordt op dat moment feitelijk ook geen winstbelasting betaald over de ontvangen rente. Maar indirect kan het bijvoorbeeld impact hebben op mogelijke carry forward van verliezen en daarmee op de (over meerdere jaren gecumuleerde) te betalen belasting. Het is ook nog mogelijk dat het bronland O de rente-aftrek beperkt. Hierdoor zou driedubbele belastingheffing resulteren. De Nederlandse belastingdienst eist dat er op grond van internationale beginselen en artikel 8b Wet vennootschapsbelasting een (arm’s length) marge zit tussen ontvangen en te betalen rente, zodat er over het algemeen wel een saldo resulteert. De Nederlandse bfi in de figuur kan ook als cash management center fungeren. Het ontvangt dan overtollige liquiditeiten van groepsonderdelen en distribueert deze naar behoefte over groepsmaatschappijen met liquiditeitstekorten. In de figuur hangen dan meerdere verstrekkers boven en meerdere ontvangers onder de bfi. Zie Bijlage A.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

90

HOOFDSTUK 4

Figuur 6

Voorkomen van dubbele belasting over rente via Nederlandse bfi

Verstrekker Lening

Rente

- Geen bronbelasting op rente - Geen/weinig winstbelasting (rente in / rente uit)

NL BFI

Lening

Rente

Ontvanger Bron:

- Winstbelasting

- Geen/weinig bronbelasting - Aftrekbaar voor winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Vermeld zij dat de dubbele belasting niet in één land plaatsvindt, maar verdeeld is over twee landen. Door toepassing van het verdrag, zoals geïllustreerd in Figuur , wordt in bronland O geen belasting geheven over de rente. In fiscaal opzicht is dit irrelevant: de rente wordt belast in land V als onderdeel van de winstbelasting. De doelstelling om dubbele belasting te voorkomen via de bfi gaat alleen op als land V ook daadwerkelijk winstbelasting heft over ontvangen rente.157 Als dat niet of in zeer beperkte mate het geval is, en land V een zogenaamde low tax jurisdiction is, kan via de Nederlandse verdragen enkelvoudige belastingheffing worden voorkomen of gereduceerd.158 Figuur 7 illustreert de uitgangspositie. Een bedrijf in een low tax land V-LTJ verstrekt een krediet aan een groepsmaatschappij in land O. Over de betaalde rente aan land V-LTJ hoeft dan geen of weinig winstbelasting te worden betaald. In de structuur in Figuur 7 wordt weliswaar weinig of geen winstbelasting geheven over de ontvangen rente, maar als er geen belastingverdrag is tussen land V-LTJ en land O wordt er mogelijk nog steeds belasting geheven in land O: bronbelasting over de betaalde rente. Om deze bronbelasting te voorkomen of reduceren, kan gebruik worden gemaakt van een Nederlandse bfi,

157

158

Ook het niet kunnen gebruiken van een bronbelasting-credit lijkt op het eerste gezicht een voorwaarde. Maar als er gebruik kan worden gemaakt van een credit, is dit alleen van toepassing als er ook daadwerkelijk bronbelasting wordt betaald. Het voorkomen hiervan is juist wat met de bfi wordt beoogd. Een bfi in een structuur waar de mogelijkheid tot een credit wel bestaat, is daarmee niet aannemelijk. Het gaat hier om landen met een relatief laag winstbelastingtarief. Deze landen worden met verschillende termen geduid, zoals low tax jurisdictions, tax havens en offshore financial centres. Hoewel sterk aan elkaar gerelateerd, betekenen de termen niet hetzelfde maar worden vaak wel door elkaar gebruikt. Voor een nadere toelichting op de begrippen, zie Bijlage A. Hier wordt vooralsnog uitgegaan van de term low tax jurisdiction.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

91

zoals geïllustreerd in Figuur 8.159 Net als in de uitgangssituatie in Figuur 7 wordt nog steeds geen of weinig winstbelasting geheven over de ontvangen rente in land V-LTJ. Maar nu wordt er ook geen of weinig bronbelasting geheven op de betaalde rente vanuit land O, via Nederland, naar land V-LTJ. Door de constructie met de Nederlandse bfi wordt, gebruikmakend van het Nederlandse verdragennetwerk en het gebrek aan bronbelasting op vanuit Nederland betaalde rente, dus enkelvoudige belasting voorkomen.160 Figuur 7

Laag winstbelastingtarief, maar nog wel bronbelasting over rente

Verstrekker LTJ

Lening

Rente

Ontvanger Bron:

- Geen/weinig winstbelasting

- Bronbelasting? - Aftrekbaar voor winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Figuur 8 toont een addertje onder het gras: er doemt mogelijk aan het einde van de keten nog heffing in het moederland op. Waar mogelijk zal dit worden voorkomen door de winst niet uit te keren aan de moeder, maar in of vanuit de low tax jurisdiction te gebruiken voor investeringen of leningen (zie de rode stippellijn Figuur ). Net zoals het aannemelijk is dat bfi-structuren met het gebruik van low tax jurisdictions gericht zijn op het minimaliseren van belastingheffing, is het ook aannemelijk dat in dergelijke structuren afdracht in het moederland zo veel als mogelijk zal worden voorkomen. Een bekend voorbeeld is als de uiteindelijke moeder Amerikaans is. In dat geval bestaat de mogelijkheid om belastingbetaling over de winst uit te stellen, zolang deze niet wordt uitgekeerd aan de moeder.161 Over het algemeen gaat het bij rentestromen dan ook om uitstel van belastingbetaling.162 ‘Uitstel’ is daarbij overigens een relatief begrip. Een bedrijf als Google geeft expliciet aan in het buitenland opgebouwde winsten niet naar Amerika te willen laten stromen.

159

160

161 162

Voor alle duidelijkheid: hierbij geldt als voorwaarde dat de Nederlandse bfi beneficial owner moet zijn. De exacte definitie hiervan en het toetsen op naleving ligt bij het bronland. Hiertoe kan zij informatie opvragen bij de Nederlandse belastingdienst. Hoewel het aantal toeneemt, is het geen vanzelfsprekendheid dat bronlanden dit doen. Daarnaast is het de vraag of structuren zoals geïllustreerd in Figuur 8 wel of niet aan de eis van bronlanden voldoen. Dit kan mogelijk wel het geval zijn als wordt geoordeeld dat de bfi formeel beschikkingsmacht heeft over het inkomen, wat als mogelijke eis kan worden gesteld in het kader van beneficial ownership. Bij kredietverlening aan bedrijven in een low tax jurisdiction via een Nederlandse bfi ligt het gebruik van het lage tarief als primair motief voor de hand. In theorie kan de kredietrelatie tussen de bfi en land V-LTJ gerelateerd zijn aan reële activiteiten, bijvoorbeeld als een cash management center in een low tax jurisdiction wordt gevestigd om efficiëntievoordelen te behalen met andere groepsmaatschappijen met reële activiteiten in dat land. Hier wordt aangenomen dat het fiscale motief bij transacties zoals weergegeven in Figuur 8 in het gros van de gevallen leidend is. Dit wordt deferral genoemd. In Box 21 wordt hier in meer detail op ingegaan in het kader van dividendstromen via bfi’s. In het kader van dit onderzoek konden de gegevens over Ultimate Beneficial Owners niet worden gekoppeld aan de beschikbare DNB-data. Nader onderzoek zou moeten uitwijzen of de Amerikaanse deferral dominant is in deze constructies.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

92

HOOFDSTUK 4

Figuur 8

Naast weinig winstbelasting ook weinig bronheffing op rente dankzij een Nederlandse bfi - Winstbelasting?

Moeder Deelneming

Dividend

Verstrekker LTJ Investeringen en Leningen

Lening

Rente

- Geen bronbelasting op rente - Geen winstbelasting (rente in / rente uit)

NL BFI

Lening

Ontvanger Bron:

- Bronbelasting? - Geen/weinig winstbelasting

Rente

- Geen bronbelasting - Aftrekbaar voor winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Er kan bij rentestromen dus een onderscheid worden gemaakt op basis van low tax jurisdictions. Indien een bfi rente uitkeert aan een groepsmaatschappij in een low tax jurisdiction is het aannemelijk dat het voorkomen van enkelvoudige belasting het primaire motief is.163 Als het bestemmingsland geen low tax jurisdiction is, is het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing als primair motief niet aannemelijk.164 Of het voorkomen van dubbele belastingheffing dan wel het primaire motief is, is lastiger op voorhand in te schatten. Vaak zal er in enigerlei vorm sprake zijn van credits, waardoor mogelijk ook andere redenen kunnen spelen om een bfi te gebruiken als tussenschakel voor leningen, bijvoorbeeld centralisatie van de cash management functie.165 Indien het bestemmingsland geen low tax jurisdiction is, maar land O en land V wel beide lid zijn van de EU, bieden het Nederlandse verdragennetwerk en de afwezigheid van bronbelasting op 163

164

165

Benadrukt zij dat het onderscheid gemaakt wordt op de bestemming van de uitgaande rente. De herkomst van de inkomende rente is minder relevant in de analyse van het onderscheid naar voorkomen van enkelvoudige danwel dubbele belastingheffing. Hier wordt voorbijgegaan aan zogenaamde ‘synthetische constructies’, waarbij bepaalde rechtsvormen in het ene land wel en in het andere land niet transparant zijn. Met dergelijke constructies kan alsnog een lage winstbelasting worden gecreëerd. Om de rentestromen op niet-low tax jurisdictions in groter detail te duiden, is nader onderzoek nodig naar het al dan niet kunnen toepassen van credits in land V. Het is overigens ook mogelijk dat de bfi als centraal cash management center wordt gebruikt, en één van de bestemmingslanden een low tax jurisdiction is. Omdat er dan sprake is van een mix van bestemmingslanden is het lastiger om het primaire motief – voorkomen van enkelvoudige belasting of centralisatie van cash management – vast te stellen. Aan deze nuance wordt hier verder voorbijgegaan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

93

rente geen voordelen. Noch het voorkomen van dubbele, noch het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing is in dat geval het aannemelijke motief. Er spelen dan andere motieven om leningen via een Nederlandse bfi te laten verlopen. Tabel 18 illustreert de conclusies. Tabel 18

Fiscale motieven van rentestromen via Nederlandse bfi’s

Indien rente gaat naar…

…is aannemelijk motief, het voorkomen van

Opmerkingen

Dubbele belasting

Enkelvoudige belasting

Nee

Ja

2a. rente van en naar EUlanden

Nee

Nee

-Verdragennetwerk NL biedt geen voordelen, er zijn primair niet-fiscale motieven

2b. rente niet van en naar EU-landen

Mogelijk

Nee

-Niet-fiscale motieven kunnen niet worden uitgesloten

1.Low tax jurisdiction 2. Andere landen, waarbij

Bron:

SEO Economisch Onderzoek.

4.2.2 Kwantitatieve inschatting fiscale motieven van rentestromen Rentestromen die via Nederlandse bfi’s lopen, kunnen onderscheiden worden naar stromen die samenhangen met het voorkomen van dubbele belastingheffing en rentestromen die samenhangen met het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing. Hiertoe moet de rente die bfi’s uitbetalen aan groepsmaatschappijen, worden gescheiden in rente betaald aan groepsbedrijven in low tax jurisdictions en rente betaald aan groepsbedrijven in overige landen. Om de discussie over fiscale motieven optimaal te faciliteren worden twee groepen low tax jurisdictions meegenomen in de berekening, en wordt als uiterste gekeken naar rente betaald aan tax havens (zie Box 13). Box 13

Welke landen zijn low tax jurisdictions?

Om de fiscale motieven te kwantificeren moet de rente die bfi’s betalen, worden gescheiden in rente betaald aan low tax jurisdictions en rente betaald aan overige landen. De vraag is welke landen in de eerste categorie vallen. Volgens de Nederlandse belastingwet zijn dit landen met een (effectief) winstbelastingtarief lager dan 10 procent.166 Dit is echter geen in beton gegoten drempel, zeker met het oog op een brede (internationale) discussie over de achterliggende fiscale motieven van bfi’s. Om een dergelijke brede discussie te faciliteren, wordt hier ook een tweede groep low tax jurisdictions gehanteerd: landen met een winstbelastingtarief in de bandbreedte van 10 procent tot en met 15 procent. Benadrukt zij dat 15 procent een arbitrair gekozen percentage is en dat een dergelijke drempel ook in de tijd kan verschuiven. Een moeilijkheid bij het opstellen van de twee lijsten met low tax jurisdictions is dat idealiter gekeken wordt naar effectieve tarieven. Die zijn immers bepalend voor bedrijfsbeslissingen. Over het algemeen staan echter alleen nominale tarieven vast. Effectieve tarieven kunnen van geval tot geval verschillen. In het kader van dit onderzoek worden daarom, als second best, nominale tarieven als uitgangspunt genomen.167 Omdat dit tot een onderschatting leidt van de landen die tot low tax jurisdictions behoren, wordt ter referentie ook het bedrag aan rente betaald aan tax havens gepresenteerd.168

166 167 168

Getuige de regels van de deelnemingsvrijstelling. Een aantal landen is toegevoegd op basis van expert judgement over effectieve tarieven. Voor een nadere toelichting van het begrip tax havens, zie Bijlage A.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

94

HOOFDSTUK 4

De criteria om tot tax haven te worden gerekend zijn gericht op schadelijke fiscale elementen in den brede, waarbij mogelijk ook effectieve tarieven worden meegewogen.169 Het nadeel is dat tax haven lijsten tevens landen kunnen bevatten die geen lage winstbelastingtarieven hebben maar bijvoorbeeld intransparant zijn op het gebied van fiscaliteiten.170 Dit leidt tot overschatting. De werkelijkheid ligt ergens tussen de lijsten met low tax jurisdictions en tax havens. Bron:

SEO Economisch Onderzoek

De eerste groep low tax jurisdictions is gebaseerd op de grens die de Nederlandse belastingwet trekt voor het bepalen van een laag winstbelastingtarief, namelijk tarieven lager dan 10 procent. De tweede groep is gebaseerd op een bredere definitie van een ‘laag tarief’, namelijk landen met winstbelastingtarieven vanaf 10 procent tot 15 procent. Tax havens kunnen gezien worden als de breedste definitie van low tax jurisdictions, waarin ook landen zijn opgenomen die niet zozeer een laag tarief hanteren, maar waar bijvoorbeeld een gebrekkige transparantie op vlak van fiscaliteiten heerst. De werkelijkheid ligt ergens tussen de lijsten met low tax jurisdictions en tax havens. Tabel 19 illustreert de resultaten.171 Tabel 19 geeft intragroep rentebetalingen door Nederlandse bfi’s weer die gerelateerd zijn aan het voorkomen van enkelvoudige belasting, voor verschillende definities van low tax jurisdictions.172 Tabel 19

Vanuit Nederland betaalde rentestromen voor ongeveer 13% tot 37% gerelateerd aan voorkomen enkelvoudige belasting (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen × €1 mln.) 2010

2011

Als % van totale Bedrag uitgaande intragroep rentestroom

Als % van Bedrag totale uitgaande intragroep rentestroom

Low Tax Jurisdictions totaal

2.468

25,3%

2.909

27,1%

- Low Tax Jurisdictions < 10%

1.308

13,4%

1.339

12,5%

- Low Tax Jurisdictions 10%-15%

1.161

11,9%

1.571

14,6%

3.607

36,9%

3.960

36,9%

Tax Havens (Gravelle) Bron:

173

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; betreft bruto rentestromen; exclusief rentestromen binnen Nederland.

Als de grens voor ‘laag tarief’ in de Nederlandse belastingwet wordt aangehouden, dat wil zeggen lager dan 10 procent, liggen de aan het voorkomen van enkelvoudige belasting gerelateerde rentebetalingen gemiddeld over 2010 en 2011 ongeveer op € 1,3 miljard (€ 1,308 miljard in 2010 en € 1,339 miljard in 2011). Dat is ongeveer 13 procent van het totaal aan verstrekte rente aan groepsmaatschappijen (13,4 procent in 2010 en 12,5 procent in 2011). Concreet betalen bedrijven weinig tot geen belasting over deze rentestromen.

169 170 171 172 173

‘Mogelijk’, omdat er verschillende lijsten met tax havens circuleren waarbij verschillende criteria worden gehanteerd. Zie Bijlage A. Hier wordt gebruikgemaakt van de Gravelle tax haven lijst, zie verder Bijlage B over tax havens. Voor alle duidelijkheid zij vermeld dat het de aan het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing gerelateerde rentebetalingen betreft van alle typen bfi’s, niet alleen van financieringsmaatschappijen. Alle cijfers hebben betrekking op de grootste bfi’s. Als gevoeligheidsanalyse zijn de bedragen ook berekend indien de tax haven lijst van Tax Justice Network zou worden gehanteerd (zie voor een toelichting op de verschillende lijsten Bijlage B). In dat geval zouden de bedragen in 2010 en 2011 € 4929 miljoen respectievelijk € 5417 miljoen bedragen (oftewel 50,5 procent van het balanstotaal in beide jaren).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

95

Het is mogelijk dat in de discussie over fiscale motieven een bredere definitie van een ‘laag tarief’ de voorkeur geniet. Hier is (puur ter referentie) gekozen voor landen met een winstbelastingtarief tot en met 15 procent. In dat geval resulteert een extra bedrag aan rentebetalingen over 2010 en 2011 gerelateerd aan het voorkomen van enkelvoudige belasting van ongeveer € 1,4 miljard (€ 1,611 miljard in 2010 en € 1,571 miljard in 2011). Dat is ongeveer 13 procent van het totaal aan verstrekte rente aan groepsmaatschappijen (11,9 procent in 2010 en 14,6 procent in 2011). Concreet betalen bedrijven over deze rentebetalingen wel winstbelasting maar vindt er vermoedelijk arbitrage op de tarieven plaats. Of deze bedragen als ‘te weinig’ worden geclassificeerd is een politieke keuze. Opgeteld gaat ongeveer € 2,7 miljard, of 26 procent van de totale rentebetalingen, naar deze twee groepen low tax jurisdictions. Ten slotte kan ervoor worden gekozen om tax havens te zien als low tax jurisdictions. Dit leidt ontegenzeggelijk tot een overschatting van aan het voorkomen van enkelvoudige belasting gerelateerde bedragen. Hier behoren immers ook landen toe die geen ‘laag tarief’ hanteren maar bijvoorbeeld door gebrek aan fiscale transparantie tot tax havens worden gerekend. Op basis van de Gravelle tax haven lijst resulteert een bedrag over 2010 en 2011 van ongeveer € 3,8 miljard (€ 3,607 miljard in 2010 en € 3,906 miljard in 2011), oftewel 37 procent van het totaal aan verstrekte rente aan groepsmaatschappijen (36,9 procent in beide jaren). Het is moeilijk in te schatten in hoeverre bedrijven belasting betalen over deze bedragen, omdat er ook landen in de tax haven lijsten zijn opgenomen die geen laag tarief hanteren. Ten opzichte van de twee groepen low tax jurisdictions, zijn mogelijk wel meer landen opgenomen met een laag effectief winstbelastingtarief. Deze bedragen kunnen dan ook dienen als absolute bovengrens voor de aan het voorkomen van enkelvoudige belasting gerelateerde rentebetalingen.

4.2.3 Interpretatie van de resultaten Bij de groep met een winstbelastingtarief tot 10 procent resulteert relatief weinig tot geen belastingheffing over de rente als gevolg van de bfi-structuur. De groep met een winstbelastingtarief van 10 procent tot en met 15 procent is meegenomen als gevoeligheidsanalyse. Hier wordt een hoger percentage winstbelasting geheven, maar vindt mogelijk arbitrage plaats op tarieven. Of dit percentage als ‘laag’ moet worden gekwalificeerd, en het onderliggende motief het voorkomen van enkelvoudige belasting, vraagt een politiek oordeel. Door het gebruik van de groep tax havens worden er mogelijk enkele landen met een zeer laag effectief tarief toegevoegd, die niet zijn opgenomen in de andere lijsten, maar mogelijk ook landen die helemaal geen ‘laag’ winstbelastingtarief hanteren. Het verdient aanbeveling om nader onderzoek naar tax havens te doen. Zonder een dergelijk onderzoek is het niet mogelijk deze bedragen volledig aan het voorkomen van enkelvoudige belasting te relateren. Of en in hoeverre deze bedragen vervolgens als belastingontwijking kunnen of moeten worden bestempeld is een fiscale en politieke keuze. In deze discussie is nog een aantal elementen van belang. Ten eerste zijn de rentebetalingen aan low tax jurisdictions sterk geconcentreerd bij een relatief beperkt aantal spelers. Er zijn 79 bfi’s die rente betalen aan low tax jurisdictions. En als bfi’s rente

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

96

HOOFDSTUK 4

aan deze landen betalen, dan vormt dit het overgrote deel van hun rentebetalingen.174 Dit betekent dat de discussie gaat over slechts een beperkt aantal bfi’s. Ten tweede dient opgemerkt te worden dat het hier gaat over intragroep rente, en niet de rente betaald aan externe partijen. Fiscale planning gaat immers primair over het minimaliseren van belastingbetalingen binnen het eigen internationale concern. Hiermee is niet gezegd dat de ontvangende externe partij geen fiscaal voordeel kan behalen doordat in Nederland geen bronbelasting op rente wordt geheven, maar dat dit niet moet worden gezien in het kader van het voorkomen van enkelvoudige belasting binnen een internationaal concern via een bfi.175 Het totale bedrag aan betaalde rente aan externe partijen door Nederlandse bfi’s bedraagt gemiddeld over 2010 en 2011 bijna € 19,5 miljard, waarmee het totale bedrag aan betaalde rente (intragroep plus extern) uitkomt op ongeveer € 29,5 miljard. Ten opzichte van het totaal aan uitbetaalde rente zijn de aan het voorkomen van enkelvoudige belasting gerelateerde bedragen in Tabel 19 relatief laag. De voor de analyse van fiscale motieven benodigde gegevens hebben betrekking op de grootste bfi’s, in termen van balanstotaal, voor de overige bfi’s waren de benodigde cijfers niet beschikbaar. Dit betekent dat de gegevens in Tabel 19 een onderschatting vormen. Ter referentie zij vermeld dat het bedrag aan intragroep uitbetaalde rente van deze beperkte groep bfi’s in 2010 ongeveer 73 procent bedroeg van de intragroep uitbetaalde rente door alle bfi’s. Het is niet duidelijk of de bedragen op basis van dit percentage kunnen worden geëxtrapoleerd. Dit hangt af van het aandeel low tax jurisdictions in die stromen, en om dat te beoordelen ontbreekt de informatie. De gegevens in Tabel 19 gaan over uitbetaalde rente. Uit de analyse blijkt dat dit het handvat is om te kunnen vaststellen of er sprake is van het voorkomen van enkelvoudige belasting. Zoals in Figuur 12 wordt geïllustreerd, gaat het echter over twee stromen: er wordt geen bronbelasting geheven over de rente van land O naar de Nederlandse bfi en er wordt geen bronbelasting en winstbelasting geheven over de rente van de Nederlandse bfi naar de low tax jurisdiction. De tweede stroom betreft de rente die de bfi betaalt en staat centraal in Tabel . Hoewel over beide bedragen weinig tot geen belasting wordt betaald, wil dit niet zeggen dat de bedragen uit de tabel moeten worden verdubbeld. Zonder de bfi zou er namelijk maar één rentestroom resteren: van land O naar de low tax jurisdiction, zoals aangegeven in Figuur 7.176 Door de bfi-structuur resulteren weliswaar twee rentestromen, maar het fiscale voordeel strekt zich tot de ene rentestroom in de initiële situatie.177

174 175

176 177

Er zijn in totaal 196 bfi’s die rente betalen aan tax havens op de Gravelle lijst. In hoofdstuk 3.2.2 is aangegeven dat er wel voordelen gelegen kunnen zijn in het uitbetalen van rente aan externe partijen via een Nederlandse bfi voor het internationale concern waartoe de bfi behoort. Het voordeel voor de afwezigheid van bronbelasting op rente in Nederland is in beginsel voor de externe ontvanger. Maar de externe partij kan de voordelen, afhankelijk van de marktomstandigheden, doorgeven aan de bfi. In dit hoofdstuk wordt voorbijgegaan aan deze nuance. Los daarvan is geen onderzoek gedaan naar wat er precies gebeurt in bronland O. Daar komt bij dat het mogelijk is dat de inkomende rentestroom niet rechtstreeks gekoppeld kan worden aan de uitgaande in het kader van fiscale planning, bijvoorbeeld omdat de inkomende rentestroom een intragroep verstrekte lening betreft die is gefinancierd door het aantrekken van een lening buiten de groep.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

97

4.3 Royaltystromen via bfi’s De analyse voor royaltystromen loopt in grote lijnen gelijk aan die voor rentestromen. Verwezen zij naar Figuur 5 tot en met Figuur 8, waarbij ‘lening’ moet worden vervangen door ‘licentie op merkrechten’, en ‘rente’ door ‘royalty’. Voor de volledigheid worden de conclusies geïllustreerd in Tabel 20. Tabel 20

Fiscale motieven van royaltystromen via Nederlandse bfi’s

Indien royalty gaat naar…

…is aannemelijk motief, het voorkomen van

Opmerkingen

Dubbele Belasting

Enkelvoudige Belasting

Nee

Ja

2a. rente van en naar EUlanden

Nee

Nee

-Verdragennetwerk NL biedt geen voordelen, er zijn primair niet-fiscale motieven

2b. rente niet van en naar EU-landen

Mogelijk

Nee

-Niet-fiscale motieven kunnen niet worden uitgesloten

1.Low tax jurisdiction 2. Andere landen, waarbij

Bron:

SEO Economisch Onderzoek.

Ten opzichte van leningen zijn licenties veel meer onderwerp van transfer pricing discussies. Waar het voor leningen, en bijbehorende rente, in beginsel mogelijk is om marktprijzen te bepalen, is dit voor licenties en royalty’s veel moeilijker. Licenties, zoals merkrechten, zijn geen uniform product en er bestaat geen markt voor deze activa. De waarde moet per geval worden bepaald, net zoals de royaltyvergoeding voor het mogen exploiteren van een licentie.178 Hierdoor ontstaat ruimte om de waarde, en de vergoeding voor gebruik, te bepalen binnen de optimalisatie van internationale belastingplanning. Concreet worden bijvoorbeeld merkrechten verplaatst naar low tax jurisdictions. Groepsbedrijven in andere landen moeten vervolgens een vergoeding, i.c. royalty, betalen aan het bedrijf in de low tax jurisdiction voor het gebruik van het merk. De royalty is in de regel aftrekbaar in het betalende land, en wordt vervolgens niet of tegen een laag tarief belast in de low tax jurisdiction. Via de Nederlandse bfi kan, door gebruik van het verdragennetwerk en de afwezigheid van bronbelasting over royalty’s in Nederland, bronbelasting over de betaalde royalty worden voorkomen of gereduceerd.179 Ook hier is de lage winstbelasting in beginsel tijdelijk, omdat er belasting zal worden geheven in het moederland. In de praktijk kan dit uitstel lang duren.180 Wellicht het bekendste voorbeeld van deze structuur is Google. Vergoedingen voor gebruik van het merk Google worden vanuit Ierland, via een Nederlandse bfi, betaald aan Bermuda waar een winstbelasting van 0 procent geldt.181 Bijna alle royalty’s die aan de Nederlandse bfi worden 178 179

180

181

Bijvoorbeeld op basis van de verwachte kasstromen die kunnen worden gegenereerd met de licenties. Voor sommige royalty’s kan gebruik worden gemaakt van een lager effectief winstbelastingtarief in Nederland via de Innovatiebox. Ook hier geldt als voorwaarde dat de bfi beneficial owner moet zijn, zie voetnoot 159. Wederom is de Amerikaanse deferral een toonaangevend voorbeeld. De meest zaken die de publiciteit hebben gehaald met royalty-structuren, zoals Google en Starbucks, betreffen internationale concerns met een Amerikaanse moedermaatschappij. Het laten verlopen van de stromen via Ierland in deze structuur wordt ook wel ‘Double Irish’ genoemd, omdat er twee bedrijven in Ierland nodig zijn: één om royalty’s te betalen en zo de winstbelasting te

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

98

HOOFDSTUK 4

uitbetaald, worden doorbetaald aan een groepsbedrijf in Bermuda.182 Door de licentievergoeding via de Nederlandse bfi te laten lopen, wordt bronbelasting voorkomen. Omdat het uitbetalende land Ierland is, gaat het hier niet zozeer om het verdragennetwerk, maar eerder om de afwezigheid van bronbelasting op uitbetaalde royalty’s in Nederland.183 Een ander voorbeeld van het gebruik van een Nederlandse bfi in een royalty-structuur is Starbucks.184 Voor royalty’s zijn de benodigde gegevens om het voorkomen van enkelvoudige belasting in te schatten niet beschikbaar. Dit komt doordat deze stromen zijn geconcentreerd bij een beperkt aantal bfi’s, waardoor de gegevens niet worden vrijgegeven met het oog op mogelijke herleidbaarheid tot individuele bfi’s. Aangenomen kan daarom ook worden dat als er sprake is van het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing, dat dit bij een beperkt aantal bfi’s speelt.

4.4 Dividendstromen via bfi’s 4.4.1 Zelfde analyse, andere conclusie Voor dividendstromen geldt in beginsel eenzelfde analyse als voor rente en royalty. Ook hier is een onderscheid te maken op basis van low tax jurisdictions, met dien verstande dat het gaat om de herkomst van de dividendstroom.185 In Bijlage C is de volledige analyse opgenomen. Op het eerste oog kunnen voor dividend soortgelijke conclusies worden getrokken als voor rente en royalty. Indien een bfi dividend ontvangt van een groepsmaatschappij in een low tax jurisdiction is het aannemelijk dat het voorkomen van enkelvoudige belasting het primaire motief is. Als het land van herkomst geen low tax jurisdiction is, is het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing als primair motief niet aannemelijk. Het is mogelijk dat het voorkomen van dubbele belasting dan het doel is, maar er kunnen ook andere motieven zijn.186 Toch zijn er belangrijke verschillen ten opzichte van de rente- en royaltystromen die ertoe leiden dat de conclusies genuanceerd of anders geïnterpreteerd moeten worden. Belangrijk is dat de Nederlandse belastingwetgeving via de deelnemingsvrijstelling bewerkstelligt dat dividend afkomstig uit low tax landen met een winstbelastingtarief onder de 10 procent normaliter betrekking heeft op zogenaamde ‘actieve deelnemingen’, oftewel afkomstig is uit reële activiteiten.187 De Nederlandse belastingwet keurt gebruikmaken van deelnemingsvrijstelling

182 183 184

185 186 187

minimaliseren en één die royalty’s ontvangt in een vestiging in een low tax jurisdiction, zoals Bermuda. Het laten verlopen van de geldstromen via een Nederlandse bfi wordt ook wel een ‘Dutch Sandwich’ genoemd, omdat de Nederland bfi als het ware tussen twee andere vestigingen wordt geplaatst. Zie, ook voor meer achtergrond, http://www.bloomberg.com/news/2010-10-21/google-2-4-rate-showshow-60-billion-u-s-revenue-lost-to-tax-loopholes.html. Ierland behoort tot de EU, en dan hoeft op basis van de EC Rente en Royalty Richtlijn geen bronbelasting te worden betaald over royaltybetalingen naar Nederland (zie Bijlage A). In het geval van Starbucks is echter niet duidelijk waar de in Nederland ontvangen bedragen naartoe gaan. Aangenomen mag worden dat deze niet worden uitgekeerd aan de moeder in Amerika, waar een hoge winstbelasting geldt. Terwijl het bij rente en royalty gaat om de bestemming van de stroom. Het is de vraag of wat hier als ‘dubbele belastingheffing’ wordt gezien, fiscaal ook zo wordt bestempeld (zie Box 12). De vrijstelling van dividend in Nederland via de deelnemingsvrijstelling is alleen mogelijk voor ‘actieve deelnemingen’ in landen met een winstbelastingtarief lager dan 10 procent. Indien het bij een dergelijk

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

99

expliciet goed, ondanks dat het winstbelastingtarief in het bronland laag is. Hierachter schuilt de gedachte dat landen autonoom zijn in het vaststellen van de belastingtarieven. Daarnaast tracht Nederland hiermee te bewerkstelligen dat Nederlandse bedrijven in het buitenland, die reële activiteiten verrichten, dezelfde belastingdruk ervaren als lokale bedrijven om concurrentienadelen voor Nederlandse bedrijven te voorkomen. Dit betekent dat het expliciet is toegestaan dat bedrijven op deze manier weinig tot geen winst- en bronbelasting betalen, voor zover er sprake is van reële activiteiten. Omdat dit rechtstreeks uit de wetgeving volgt, gaat het gebruikmaken hiervan dan ook niet ‘tegen de geest van de wet’ in.188 Indien het winstbelastingtarief in het bronland 10 procent of hoger is, wordt dit onderscheid niet gemaakt in de behandeling van dividend voor de deelnemingsvrijstelling. Volgens de Nederlandse belastingwet is een winstbelastingtarief vanaf 10 procent niet meer als ‘laag’ te bestempelen. De categorie low tax jurisdictions 10%-15% zal dan ook een mengeling bevatten van actieve en passieve deelnemingen, oftewel deels afkomstig zijn uit reële activiteiten en deels niet. Het is niet mogelijk gebleken om als onderdeel van dit onderzoek een nader onderscheid aan te brengen tussen deze twee typen deelnemingen. Los van de vraag of deze groep als low tax moet worden gezien, net zoals bij rente en royalty, speelt hier de vraag in hoeverre bij low tax jurisdiction 10%-15% sprake is van reële activiteiten. Voor dividend uit reële activiteiten geeft de huidige belastingwetgeving immers expliciet een fiat. Voor de groep tax havens is het lastig eenduidige conclusies te trekken. De belangrijkste reden om deze groep op te nemen in de kwantificering, is dat er mogelijk landen zijn met een laag effectief tarief die niet zijn opgenomen in de twee groepen low tax jurisdictions. In het kader van dividend is dit vooral relevant indien het gaat om passieve deelnemingen in deze landen. De analyse en conceptuele conclusie blijven gelijk aan die bij rente en royalty: dividendstromen kunnen gescheiden worden naar stromen afkomstig uit low tax jurisdiction of uit andere landen. Bij de eerste categorie is het motief het voorkomen van enkelvoudige belasting, in de zin dat er mede via het Nederlandse verdrag en deelnemingsvrijstelling weinig tot geen belasting wordt betaald. Het verschil met rente en royalty is dat dit deels expliciet is goedgekeurd in de belastingwet, daar waar het gaat om dividend uit reële activiteiten. In dat laatste geval, dus bij dividend ontvangen uit reële activiteiten, wordt niet ‘tegen de geest van de wet’ gehandeld.

188

tarief gaat om een ‘passieve deelneming’, mag geen gebruik worden gemaakt van de deelnemingsvrijstelling. Het ligt niet voor de hand dat een bfi-structuur wordt opgezet waar geen gebruik kan worden gemaakt van de deelnemingsvrijstelling. Zie voor een verdere toelichting op deze eisen aan de deelnemingsvrijstelling, hoofdstuk 2.1.1. Hierachter schuilt nog de vraag of het primaire motief van het vestigen van een actieve deelneming in een low tax land het lage belastingtarief is of dat de reële activiteit leidend was. Vooralsnog wordt ervan uitgegaan dat het weinig tot geen belasting betalen hier minimaal een rol van betekenis speelt, en dus dat kan worden uitgegaan van het voorkomen van enkelvoudige belasting. In Box 14 volgen enkele nunances op deze aanname.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

100

HOOFDSTUK 4

Tabel 21

Fiscale motieven van dividendstromen via Nederlandse bfi’s

Indien dividend afkomstig is uit…

…is aannemelijk motief, het voorkomen van

Opmerkingen

Dubbele belasting

Enkelvoudige Belasting

1a. met effectief winstbelastingtarief < 10%

Nee

Ja

-Dividend komt uit ‘actieve’ deelnemingen, er wordt niet gehandeld ‘tegen de geest van de wet’

1b. met effectief winstbelastingtarief ≥ 10%*

Nee

Ja

-Het gaat hier om reduceren enkelvoudig tarief (arbitrage). -Dividend komt uit ‘actieve’ of ‘passieve’ deelnemingen, alleen bij die laatste wordt er gehandeld ‘tegen de geest van de wet’

2a. dividend van en naar EU-landen

Nee

Nee

2b. dividend niet van en naar EU-landen

Mogelijk

Nee

1.Low tax jurisdiction, waarvan

2. Andere landen, waarvan

Bron:

-Verdragennetwerk NL biedt geen voordelen, er zijn andere (mogelijk niet-fiscale) motieven

SEO Economisch Onderzoek; *de vraag is of deze landen als low tax jurisdiction moeten worden betiteld, getuige de regels van de deelnemingsvrijstelling bestempelt de Nederlandse belastingwet een tarief hoger dan 10 procent niet als ‘laag’.

4.4.2 Kwantitatieve inschatting fiscale motieven van dividendstromen Tabel 22 geeft de dividendstromen weer die samenhangen met het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing, onderverdeeld naar de verschillende definities voor low tax jurisdictions (zie Box 13 voor de definitie van de landengroepen).189 Tabel 22

Inkomende dividendstromen voor ongeveer 5% tot 45% gerelateerd aan voorkomen enkelvoudige belasting (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen × €1 mln.) 2010

2011

Bedrag

Bedrag als % van totale inkomende dividendstroom*

Bedrag

Bedrag als % van totale inkomende dividendstroom*

Low Tax Jurisdictions totaal

27.480

29,0%

NB

NB

- Low Tax Jurisdictions < 10%

4.163

4,4%

NB

NB

- Low Tax Jurisdictions 10%-15%

23.316

24,6%

15.902

13,7%

38.882

41,0%

57.747

49,8%

Tax Havens (Gravelle) Bron:

190

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; betreft bruto dividendstromen; *exclusief dividendstromen binnen Nederland; waar ‘NB’ staat, voldoen de gegevens niet aan de voorwaarden om herleidbaarheid naar individuele bfi’s te voorkomen, zoals toegelicht in Bijlage I. De gegevens zijn dus wel beschikbaar bij DNB maar mogen niet worden gepubliceerd.

In 2010 bedroeg het dividend uit low tax jurisdictions ongeveer € 27,5 miljard, bijna 30 procent van het totaal door bfi’s ontvangen dividend uit het buitenland. Het aandeel van low tax jurisdiction met 189 190

Alle cijfers betreffen de grootste bfi’s. Als gevoeligheidsanalyse zijn de bedragen ook berekend indien de tax haven lijst van Tax Justice Network zou worden gehanteerd (zie voor een toelichting op de verschillende lijsten Bijlage B). In dat geval zouden de bedragen in 2010 en 2011 € 46856 miljoen respectievelijk € 66456 miljoen bedragen (oftewel 49,4 procent respectievelijk 57,3 procent van het balanstotaal).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

101

een winstbelastingtarief onder de 10 procent was in 2010 relatief klein, ongeveer € 4,2 miljard en ruim 4 procent van de totaal ontvangen dividenden. Van deze categorie is in de voorgaande paragraaf vastgesteld dat het om dividend uit reële activiteiten gaat. Hoewel er sprake is van het voorkomen van enkelvoudige belasting, in de zin dat er weinig tot geen belasting wordt betaald, wordt dit expliciet goedgekeurd in de Nederlandse belastingwet. Dit kan dan ook niet worden gezien als handelen ‘tegen de geest van de wet’. Desalniettemin is er nu maatschappelijke discussie over weinig tot geen belasting betalen, of sprake is van reële activiteiten lijkt in deze discussie vooralsnog geen rol te spelen. Deze vraag valt, vanwege het morele karakter, buiten de scope van dit onderzoek. Het dividend uit low tax jurisdictions met een winstbelasting van tussen de 10 procent en 15 procent bedroeg in 2010 ruim € 23,3 miljard, bijna 25 procent van de totale inkomende dividendstroom. In tegenstelling tot bij rentebetalingen moet dit echt als een aparte categorie worden gezien. De eerste vraag is of deze tarieven als ‘laag’ worden beschouwd, wat een politiek vraagstuk is. Als ze inderdaad als laag worden geclassificeerd, moet beoordeeld worden in hoeverre er sprake is van dividend uit actieve of passieve deelnemingen. Die eerste categorie druist niet in ‘tegen de geest van de wet’, die tweede mogelijk wel. In het kader van dit onderzoek zijn geen gegevens beschikbaar om dit onderscheid te maken. Zeker het met oog op het grote bedrag is nader onderzoek van belang. Dividend afkomstig uit tax havens op basis van Gravelle bedroeg in 2010 ongeveer € 38,9 miljard, 40 procent van het totaal ontvangen dividend.191 Nog meer dan bij rentebetalingen moet dit bedrag worden gezien als absolute bovengrens. Niet alleen zitten er mogelijk landen in de lijst die geen lage tarieven hanteren, ook zal voor deze categorie mogelijk gelden dat een deel van het dividend uit actieve deelnemingen en een deel uit passieve deelnemingen komt. Of en in hoeverre de genoemde bedragen tot belastingontwijking moeten worden gerekend is ook bij dividendstromen uiteindelijk een fiscale en politieke, en geen economische, keuze. Hoewel geen volledig beeld beschikbaar is, wijzen de wel beschikbare gegevens erop dat het mogelijk met voorkomen van enkelvoudige belasting samenhangend dividend geconcentreerd is bij een beperkt aantal bfi’s. Er zijn 84 bfi’s die dividend ontvangen uit low tax jurisdictions met een winstbelasting tussen 10 procent-15 procent. Voor de andere categorie low tax jurisdictions waren deze gegevens niet beschikbaar. Wel is bekend dat er 127 bfi’s zijn die dividend ontvangen uit tax havens. Dit kan als bovengrens worden gehanteerd voor het aantal bfi’s dat dividend ontvangt uit de twee low tax categorieën samen. Verder blijkt dat als bfi’s dividend ontvangen uit tax havens, dat dan ook het grootste deel van het ontvangen dividend afkomstig is uit tax havens.192 Kortom: de beschikbare gegevens maken aannemelijk dat slechts een beperkt aantal bfi’s dividend ontvangen dat gerelateerd is aan mogelijk voorkomen van enkelvoudige belasting, maar als dat het geval is vormt dat het overgrote aandeel van het door de bfi ontvangen dividend. 191

192

Niet voor alle variabelen zijn gegevens over 2011 beschikbaar. Voor een eenduidig beeld is voor de analyse alleen gekeken naar cijfers over 2010. Wat opvalt in de wel beschikbare cijfers over 2011, is dat de fluctuaties fors zijn. In 2011 daalde het dividend uit low tax jurisdictions 10%-15% van ruim € 23 miljard naar bijna € 16 miljard. Dividend uit tax havens liet daarentegen een stijging zien van bijna € 47 miljard naar ruim € 66 miljard. Voor meer dan 90 procent van de bfi’s die dividend ontvangen van tax havens, bestaat het ontvangen dividend voor 80 procent-100 procent uit dividend uit die landen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

102

HOOFDSTUK 4

Bovenstaande resultaten moeten met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Ten eerste zijn de resultaten deels gebaseerd op cijfers uit één jaar, 2010, terwijl de cijfers in Tabel 22 die wel voor twee jaar beschikbaar zijn, laten zien dat de jaarlijkse schommelingen groot kunnen zijn. Ten tweede zijn er voorbeelden waarbij dividend uit low tax jurisdictions niet noodzakelijkerwijs het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing als primair motief heeft. Box 14 geeft enkele voorbeelden. Juist door de verschillen in belastingsystemen, de vele uitzonderingen op fiscale regels, en het geheel aan zakelijke overwegingen waarbinnen vestigingsbeslissingen worden genomen, bestaan er geen simpele zwart-wit conclusies. Toch bieden de resultaten in Tabel 22 een stevige houvast bij de orde van grootte van het voorkomen van enkelvoudige belasting en een startpunt voor de discussie in hoeverre er sprake is van belastingontwijking. Box 14

Voorbeelden van gebruik van low tax jurisdictions waarbij voorkomen van enkelvoudige belasting niet primaire motief is

Over het algemeen geldt dat wanneer bfi’s dividend ontvangen uit low tax jurisdictions het voorkomen van enkelvoudige belasting het aannemelijke motief is. Dit hoeft echter niet per definitie zo te zijn. Het meest voor de hand liggende voorbeeld is als niet het fiscale klimaat leidend is bij de vestigingskeuze in het land met een laag tarief maar de mogelijkheden die een land biedt voor reële activiteiten. Het is uiteraard lastig dit eenduidig vast te stellen, omdat het ondernemen van reële activiteiten niet per definitie uitsluit dat het voorkomen van enkelvoudige belasting het primaire motief is geweest. Toch zijn er voorbeelden waarbij het aannemelijk is dat de reële activiteit leidend is. Gedacht kan bijvoorbeeld worden aan olieboringen door Shell in landen in het Midden-Oosten, zoals de Verenigde Arabische Emiraten.193 De keuze voor vestiging wordt dan primair gedreven door de aanwezigheid van een grondstof. Secundair kan de keuze dan beïnvloed worden door fiscale faciliteiten, maar de vraag doemt op waar de scheidslijn voor belastingontwijking ligt. Andersom gesteld: betekent een laag belastingtarief in sommige landen in het Midden-Oosten dat een Nederlands bedrijf hier geen activiteit zou mogen ondernemen? Eenzelfde soort argument gaat op voor investeringen in opkomende economieën met een laag tarief. Reële activiteiten kunnen op zichzelf voldoende aantrekkelijk zijn om tot vestiging over te gaan, omdat sprake is van groeimarkten. Het is ook hier niet uit te sluiten dat het lage tarief het primaire motief is, zeker als er geen motieven spelen die puur samenhangen met de geografische keuze, zoals de aanwezigheid van grondstoffen. Tegelijkertijd ligt hier het gevaar op de loer dat er een cirkelredenering ontstaat: opkomende economieën gaan ervan uit dat bedrijven pas komen als er een laag tarief geldt, en bedrijven kiezen vervolgens voor de landen met de laagste tarieven waardoor andere opkomen economieën ook lage tarieven moeten voeren om concurrerend te blijven. Dit geldt wellicht nog wel meer voor ontwikkelingslanden, waar lage tarieven de voor sociale voorzieningen benodigde belastingopbrengsten in gevaar kunnen brengen.194 Dit vormt de ruwe contouren voor een relevante politieke discussie, die buiten de scope van dit onderzoek ligt. Hier is vooral relevant dat het niet uit te sluiten is dat er andere argumenten dan voorkomen van enkelvoudige belasting spelen indien stromen afkomstig zijn van low tax jurisdictions.

193 194

Hier geldt een winstbelastingtarief van 0 procent. In veel andere landen in het Midden-Oosten gelden hogere (nominale) tarieven. Wel vallen enkele landen in de categorie 10 procent-15 procent. Hierbij moet wel gekeken worden naar het geheel aan belastingtarieven. Zoals eerder gesteld in voetnoot 320 kiezen ontwikkelingslanden soms eerder voor bronbelasting dan winstbelasting. Een laag winstbelastingtarief wordt dan mogelijk ‘gecompenseerd’ door het heffen van bronbelasting.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

FISCALE MOTIEVEN

103

Ten slotte is het mogelijk dat het uiteindelijke moederland van de bfi alsnog Indien Nederland dan wordt gebruikt om bronbelasting in de low tax jurisdiction eerder sprake van het voorkomen van dubbele belasting. Dit kan bijvoorbeeld geen mogelijkheid bestaat om eerder betaalde bronbelasting in mindering winstbelasting in het uiteindelijke moederland. Bron:

winstbelasting heft. te voorkomen, is er het geval zijn als er te brengen op de

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op interviews met werknemers van fiscale adviesbureaus.

4.5 Synthese Er zijn amper eenduidige berekeningen van aan internationale belastingontduiking en –ontwijking gerelateerde bedragen. Om een bijdrage te leveren aan de maatschappelijke discussie over bfi’s op dit vlak pelt dit hoofdstuk de fiscale motieven voor vestiging van bfi’s in Nederland af. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt naar motieven gericht op het voorkomen van dubbele belasting en op het voorkomen van enkelvoudige belasting. Hoewel legaal, kan van deze laatste categorie in sommige gevallen worden betwijfeld of die ‘in de geest van de wet’ is. Voor alle duidelijkheid: dit hoofdstuk maak inschattingen van aan fiscale motieven gerelateerde stromen, niet van misgelopen belasting. Voor rente- en royaltystromen die naar low tax jurisdictions gaan, is het aannemelijk dat hierbij ‘tegen de geest van de wet’ wordt gehandeld. Wordt de definitie van ‘low tax’ van de Nederlandse belastingwet aangehouden (een winstbelastingtarief lager dan 10 procent) resulteert een aan het voorkomen van enkelvoudige belasting gerelateerd bedrag van € 1,3 oftewel 13 procent van het totaal aan rentebetaling door bfi’s aan groepsmaatschappijen.195 Bij ruimere definities van ‘laag tarief’ kan dit oplopen tot € 3,8 miljard, oftewel 37 procent van het totaal aan rentebetalingen. Voor royalty’s is geen exacte kwantificering mogelijk. Dit heeft er mee te maken dat deze stromen zijn geconcentreerd bij een beperkt aantal bfi’s, waardoor de gegevens niet worden vrijgegeven met het oog op mogelijke herleidbaarheid tot individuele bfi’s. Voor dividendstromen geldt een soortgelijke conclusie als voor rente en royalty: dividend dat afkomstig is uit low tax jurisdictions is gerelateerd aan het voorkomen van enkelvoudige belasting.196 Een belangrijk verschil is dat dit expliciet door de Nederlandse wet wordt goedgekeurd, voor zover het dividend afkomstig is uit reële activiteiten. Dit geldt voor alle dividendstromen uit landen met een winstbelastingtarief lager dan 10 procent, welke ongeveer € 4,2 miljard en ruim 4 procent van de totaal ontvangen dividendbedragen.197 Voor ruimere definities is het onderscheid naar actieve en passieve deelnemingen, en dus tussen wel of niet ‘in de geest van de wet’ niet te maken. De bedragen zijn echter substantieel, oplopend tot ongeveer € 38,9 miljard of ruim 40 procent van het totale door bfi’s ontvangen dividend, wat wijst op de noodzaak van nader onderzoek naar deze groep. Tabel 23 vat de resultaten samen. 195 196 197

Bedragen voor rente zijn gemiddeld over 2010 en 2011. Voor alle duidelijkheid: hier wordt een inschatting gemaakt van de gerelateerde stromen, niet van misgelopen belasting. Merk op dat het bij dividend dus gaat om de herkomst van de stroom, terwijl het bij rente en royalty gaat om de bestemming van de stroom. Bedragen voor dividend zijn over 2010.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

104

HOOFDSTUK 4

Tabel 23

Bedragen gerelateerd aan het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing (bedragen x €1 miljard en als percentage van totaal uitgaande intraconcern rentestroom respectievelijk van totaal inkomende dividendstroom)

Gekozen perspectief voor low tax jurisdiction

M.b.t. uitgaande intraconcern rente**

M.b.t. inkomend dividend**

Opmerkingen

Winstbelasting < 10%

1,3 (13%)

4,2 (4%)

Bedragen m.b.t. dividend betreffen actieve deelnemingen, en zijn niet ‘tegen de geest van de wet’

Winstbelasting 10%-15%*

1,4 (13%)

23,3 (25%)

Bedragen m.b.t. dividend betreffen actieve danwel passieve deelnemingen, alleen die laatste zijn ‘tegen de geest van de wet’

Tax havens

3,8 (37%)

38,9 (40%)

Dit is een overschatting

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata betreft het extra bedrag ten opzichte van het perspectief ‘<10%’, indien low tax jurisdictions wordt gedefinieerd als alle landen met een winstbelasting tot en met 15% moeten de bedragen voor ‘<10%’ en ‘10%-15%’ worden opgeteld; **bedragen voor rente zijn gemiddeld over 2010 en 2011, bedragen voor dividend betreffen 2010.

Ten slotte geldt voor alle stromen dat de concentratie bij het voorkomen van enkelvoudige belasting substantieel is: het gebeurt door een relatief beperkt aantal bfi’s. In dit hoofdstuk wordt een inschatting gemaakt van de stromen die mogelijk samenhangen met het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing. Hiermee is niet gezegd dat alle mogelijke stromen die gerelateerd zijn aan het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing zijn geïdentificeerd. De analyse steunt op een denkkader dat kwantificering mogelijk maakt. De scope van de uitwerking is daardoor beperkt tot het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing binnen één concern en tot inkomende dividendstromen en uitgaande rentestromen. Hoewel op basis van de analyse en beschikbare cijfers geen definitief oordeel kan worden geveld, maken de resultaten desalniettemin aannemelijk dat een deel van de stromen niet ingaat ‘tegen de geest van de wet’, maar dat deze bijvoorbeeld samenhangen met het voorkomen van dubbele belastingheffing. Daarnaast heeft een deel van de stromen geen of in mindere mate een fiscaal motief binnen het geheel van een internationaal concern, zoals bij SPV’s en bij een deel van de financieringsmaatschappijen. Met de analyse naar motieven van bfi-stromen die mogelijk niet ‘in de geest van de wet’ zijn, wordt een handvat geboden voor een verdere discussie over belastingontwijking. Het is uiteindelijk een fiscale en politieke keuze of de motieven die aan deze bedragen ten grondslag liggen inderdaad niet ‘in de geest van de wet’ zijn en wat exact onder belastingontwijking valt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

5

105

Economisch belang

Bijzondere financiële instellingen dragen naar schatting € 3 tot 3,4 miljard per jaar bij aan de Nederlandse economie in de vorm van belastingen, loonkosten en diensten die zij inkopen bij zakelijke dienstverleners. Daarmee verschaffen zij (direct en indirect) werkgelegenheid aan ongeveer 8800 tot 13000 fte (fulltime equivalenten). Een ruime meerderheid van de bfi’s heeft zelf geen personeel in dienst. Bij minimumeisen aan het aantal fte, in het kader van de discussie over substance, zou een groot deel van de bfi’s hier op basis van de huidige cijfers niet aan voldoen. Bij een voorwaarde dat bfi’s bijvoorbeeld meer dan 2 fte in dienst moeten hebben, zou meer dan 90 procent van de bfi’s thans niet aan de eis voldoen. De vraag is echter of fte een goed aangrijpingspunt vormen voor het toetsen van reële activiteiten en ongewenst gebruik van fiscale faciliteiten. Onder de bfi’s zonder personeel vallen bijvoorbeeld ook bfi’s die tot een cluster behoren waar wel personeel in dienst is, en bfi’s die hier in mindere mate gevestigd zijn vanwege fiscale motieven, zoals SPV’s. Dit hoofdstuk beschrijft het economisch belang van bfi’s voor Nederland. De eerste vraag is hoe dit moet worden gemeten. In essentie is toegevoegde waarde de enige juiste maat om (additioneel) economisch belang te toetsen. Dit is echter een lastig te meten grootheid voor bfi’s. In 2012 voerde CBS een analyse uit van het economisch belang van topsectoren. Zij gebruikte daarbij het aantal bedrijven, de productie, de toegevoegde waarde, uitvoer van goederen, uitgaven aan R&D en het aantal werkzame personen als indicatoren. Variabelen zoals productie bevatten echter dubbeltellingen, bijvoorbeeld de bij derde partijen ingekochte goederen. Daarnaast is de bfi-sector, gezien zijn specifieke karakter, lastig te vangen in dergelijke indicatoren. Eerder keken Van de Berg et al. (2008), Risseeuw & Dosker (2011) en DNB (2007) vooral naar betaalde belastingen en naar ingekochte diensten bij de zakelijke dienstverlening.198 Hoewel toegevoegde waarde de enige juiste maat is om (additioneel) economisch belang te toetsen, wordt in dit onderzoek naar een breed palet aan indicatoren gekeken, ook om vast te stellen wat niet tot het economisch belang van bfi’s kan worden gerekend. Daarbij wordt getoetst op dubbeltellingen: in welke mate mag verwacht worden dat er daadwerkelijk blijvende impact is op een indicator puur door de aanwezigheid van bfi’s? Box 15

Interpretatie van de resultaten in dit hoofdstuk

De cijfers in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op enquêtes door DNB onder bfi’s. Het betreft met name verlies- en winstgegevens. Deze worden door DNB voor andere doeleinden gebruikt dan om opbrengsten, kosten en economisch belang in te schatten, en worden veelal op een hoog aggregatieniveau en voor interne doeleinden door DNB gebruikt. Dit betekent dat de controles op de data minder uitvoerig zijn in vergelijking met de andere in dit rapport gebruikte gegevens. Daar waar gegevens op een lager aggregatieniveau worden gebruikt, zoals hier, bestaat de kans dat de data onvolkomenheden bevat. De resultaten in dit hoofdstuk moeten daarom worden geïnterpreteerd als een beeld bij de orde van grootte van het economisch belang van bfi’s.

198

Eerstgenoemde publicatie keek daarbij naar de trustsector, en had dus een substantieel bredere scope dan alleen bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

106

HOOFDSTUK 5

5.1 Opbrengsten Tabel 24 geeft een overzicht van de opbrengsten van de grootste bfi’s.199 Tabel 24

Opbrengsten van bfi’s (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 mln.) Nederland

Buitenland

Totaal

Opbrengsten goederen en diensten

1.580

48.722

50.302

Overige baten

3.126

Totale operationele baten

4.706

48.722

53.428

29.509

109.580

139.089

2.901

28.497

31.398

Totale reguliere baten

37.116

186.799

223.915

PM Buitengewone baten

38.015

Ontvangen dividend* Ontvangen rente*

Bron:

3.126

38.015

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; * Buitenland betreft een schatting van de netto stroom.

Het moge duidelijk zijn dat in het geval van bfi’s niet kan worden gesproken over ‘productie’. De kern van de activiteiten hangt immers samen met financiële stromen. Aangezien dividend en rente relateren aan de primaire activiteiten van een groot deel van de bfi’s, zijn deze baten dominant in het overzicht. Het is aannemelijk dat een deel van de gerapporteerde Nederlandse opbrengsten (en daarmee ook kosten) ontvangsten (en uitgaven) binnen een cluster betreft. Tabel 59 in Bijlage J toont de opbrengsten en kosten van bfi’s behorend tot een cluster. Hieruit valt op te maken dat hun opbrengsten en kosten aan goederen vrijwel gelijk zijn, wat een sterke aanwijzing is dat dit intraclusterverkeer betreft.200 Ook toegevoegde waarde is om deze reden een lastig begrip. Ter referentie zou kunnen worden gekeken naar het netto resultaat. Hierover kan op basis van de microdata van DNB echter geen eenduidig beeld worden gegeven.201 Daarnaast is het in algemene zin de vraag in hoeverre gerealiseerde toegevoegde waarde in Nederland blijft, vooral bij ondernemingen met een buitenlandse aandeelhouder. Het ligt in de aard van bfi’s besloten dat het netto resultaat (als ruwe indicatie voor toegevoegde waarde) Nederland uiteindelijk zal verlaten. In termen van economisch belang ligt het daarom meer voor de hand te bekijken in hoeverre door bfi’s gemaakte kosten in Nederland neerslaan. De navolgende paragrafen gaan hierop in.

199

200 201

Alleen de bfi’s die gezamenlijk 90 procent van het balanstotaal vertegenwoordigen worden door DNB gevraagd om hun verlies- en winstgegevens te rapporteren. In totaal rapporteerden 1100 tot 1200 bfi’s V&W-cijfers in 2010 en 2011. Het betreft een bedrag van ruim € 100 miljoen aan kosten en opbrengsten van goederen. De reden hiervoor is dat bfi’s niet wordt gevraagd een volledige, en sluitende, verlies- en winstrekening aan te leveren omdat de gegevens voor andere doeleinden worden gebruikt (zie Box 15).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

107

5.2 Betaalde belastingen In Nederland gevestigde bfi’s dragen belasting af, wat kan worden gezien als een bijdrage aan de Nederlandse economie.202 Tabel 25 geeft een overzicht van door bfi’s betaalde vennootschapsbelasting, loonbelasting en bronbelasting.203 De laatste categorie is ingeschat op basis van een gemiddeld bronbelastingtarief (zie Box 11 in hoofdstuk 3). De totale belastingafdrachten door bfi’s in 2011 bedragen ruim € 2,3 miljard.204 Tabel 25

Afgedragen belastingen (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 mln.)

Belastingcategorie

Afgedragen belasting*

Vennootschapsbelasting over regulier en buitengewoon resultaat

1.208

Belastingen inzake werknemers Pensioen- en overige sociale lasten werkgevers

32

Bronbelasting over uitgekeerd dividend**

1.064

Totaal

2.303

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; *Loonheffing over het door bfi’s uitbetaalde loon behoort ook tot de afgedragen belasting. Als loonbegrip wordt in dit hoofdstuk het bruto loon gebruikt. De loonheffing is onderdeel van het bruto loon en is daarom opgenomen onder de loongegevens en hier niet apart weergegeven. Op basis van een ruwe inschatting bedraagt de loonheffing ongeveer € 73 miljoen; **Betaalde bronbelasting betreft een inschatting, zie Box 11 in hoofdstuk 3 voor de achterliggende berekening, waarbij is gebruikgemaakt van het gemiddelde van de bandbreedte.

5.3 Omzet van derde partijen205 5.3.1 Omzet zakelijke dienstverlening en algemene kosten Vaak wordt gewezen op de zakelijke dienstverlening als belangrijk onderdeel van het economisch belang van bfi’s. De gedachte hierachter is als volgt. Nederlandse bfi’s kopen diensten en advisering in bij zakelijke dienstverleners, zoals trustkantoren, accountants, juristen, fiscalisten en banken. De met deze diensten samenhangende omzet binnen de Nederlandse zakelijke dienstverlening zou niet worden gerealiseerd als de bfi’s zich elders zouden vestigen. Met deze omzet worden mensen aan het werk gezet, uitgaven gedaan aan overhead en belastingopbrengsten en winstgevendheid gerealiseerd in Nederland. Ergo, bfi’s dragen via de omzet van toeleveranciers in de zakelijke dienstverlening bij aan het Nederlandse economisch belang. Het ligt in de kern van (de meeste) bfi’s besloten dat zij andere partijen nodig hebben voor aan hun kernactiviteit gerelateerde diensten. Het zijn immers veelal vennootschappen van buitenlandse aandeelhouders zonder commerciële of operationele aanwezigheid, die niet 202

203 204

205

DNB (2007) stelt dat een belangrijk deel van de bijdrage van bfi’s aan de Nederlandse economie bestaat uit betaalde belastingen. Deze werden in 2007 geschat op ongeveer € 1 miljard (DNB 2007, p.66). Omdat DNB stromen als bruto bedragen rapporteert, mag aangenomen worden dat hier in ieder geval geen bronbelasting in was opgenomen. De door Nederland ontvangen bronbelasting op door bfi’s betaalde dividenden aan de buitenlandse moedermaatschappijen wordt niet door de bfi’s betaald, maar door betreffende moedermaatschappijen. Idealiter zou de effectief betaalde vennootschapsbelasting (effective tax rate, ETR) worden bepaald, en vergeleken met andere sectoren en/of landen, om de belastingdruk van bfi’s nader te kunnen beoordelen. De beschikbare data zijn echter niet bruikbaar voor een dergelijke beoordeling. Zoals hierboven al aangegeven, is omzet geen zuivere maat voor toegevoegde waarde omdat het dubbeltellingen bevat.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

108

HOOFDSTUK 5

geëquipeerd zijn voor kennisintensieve activiteiten. Aangenomen mag dan ook worden dat dit deel aan omzet van zakelijke dienstverleners inderdaad, in ieder geval op korte termijn, wegvalt als bfi’s Nederland zouden verlaten. De kosten aan zakelijke dienstverlening zijn opgenomen in Tabel 26. In totaal kochten (de grootste) bfi’s in 2011 voor ongeveer € 400 tot € 600 miljoen aan zakelijke diensten in.206 Naast de kostencategorie ‘zakelijke diensten’ is tevens een bedrag opgenomen aan ‘algemene kosten’. Hierin zijn bijvoorbeeld huisvestingskosten en reiskosten opgenomen. Het is aannemelijk dat dit deels of geheel bij derden ingekochte diensten bevat. Algemene kosten worden alleen in de bovenschatting van de totale inkoop van dienstverlening meegeteld, en niet in de benedenschatting. Dit resulteert in door bfi’s ingekochte (zakelijke) dienstverlening bij derde partijen van ongeveer € 400 tot € 700 miljoen in 2011.207 Tabel 26

Inkoop van dienstverlening in Nederland (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen × €1 mln.) 2011

Zakelijke diensten

400-600

Relevante algemene kosten Totaal Bron:

100 400-700

Interne inschatting van DNB o.b.v. microdata bfi’s en contacten met rapporterende bfi’s.

De eerder geschetste wederzijdse afhankelijkheid impliceert niet dat dit deel aan zakelijke dienstverlening in Nederland per definitie structureel verdwijnt als bfi’s Nederland zouden verlaten. Ten eerste is het mogelijk dat bfi’s zullen uitwijken naar andere landen en van daaruit gebruik zullen maken van de diensten van Nederlandse dienstverleners.208 Ten tweede betreft het hier een volwassen bedrijfstak die nu haar aandacht op andere (gerelateerde) activiteiten zal kunnen richten en mogelijk nieuwe markten aanboort die anders ongerealiseerd zouden zijn gebleven. Deze nuance laat onverlet dat zakelijke dienstverleners als noodzakelijk verlengstuk voor bfi’s kunnen worden gezien, en de genoemde omzet als direct gerelateerd aan bfi’s.

5.3.2 Omzet zakelijke dienstverlening via aandeelhouders van bfi’s Niet alle diensten die zakelijke dienstverleners uitvoeren in relatie tot bfi’s worden gefactureerd aan de bfi zelf. Volgens de dienstverleners zelf vallen hieronder in ieder geval de activiteiten voor

206

207

208

Het gaat hier om de omzet van bfi’s in de steekproef, en het betreft dus een onderschatting. Het is niet aannemelijk dat dit kan worden opgehoogd op basis van het aantal bfi’s dat niet in de steekproef zit, noch op basis van het balanstotaal. Het ligt eerder voor de hand dat er een ondergrens bestaat voor de omzet aan zakelijke dienstverlening, omdat sommige diensten door alle bfi’s worden afgenomen. Vervolgens zal het bedrag aan omzet vermoedelijk toenemen met de complexiteit van de bfi-structuur, wat mogelijk maar niet noodzakelijkerwijs samenhangt met het balanstotaal. Hier wordt volstaan met de vaststelling dat het gerapporteerde bedrag een onderschatting betreft. DNB (2007) komt tot een schatting van ongeveer € 500 miljoen. Eerder SEO-onderzoek naar doelvennootschappen komt uit op een iets hogere schatting aan zakelijke dienstverlening, namelijk ruim € 618 miljoen in 2009 aan diensten door trustkantoren en andere dienstverleners (Risseeuw & Dosker, 2011, p. 24). Deze waarde heeft echter betrekking op een bredere populatie, namelijk doelvennootschappen, en daarmee op een groter aantal juridische entiteiten: 20000 doelvennootschappen ten opzichte van een steekproef van de 1600 grootste bfi’s in het onderhavige onderzoek. Gegeven de groei van deze omzet in de tijd en dat dit onderzoek zich richt op de grootste bfi’s, lijken de verschillende onderzoeken tot eenzelfde orde van grootte te komen. Dit is overigens niet aannemelijk voor een groot deel van de activiteiten van trustkantoren, zoals het voeren van een adres of het leveren van bestuursleden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

109

het opzetten van bfi’s.209 Over het algemeen worden deze kosten gefactureerd aan de buitenlandse aandeelhouder van de bfi, omdat de bfi nog niet bestaat of deze kosten in eerste instantie niet kan dragen. Omdat de kosten niet aan de bfi worden gefactureerd, zijn zij niet opgenomen in de cijfers van DNB. Een kwantificering van deze kosten op basis van de brede dataset is dan ook niet mogelijk binnen de scope van dit onderzoek. In plaats hiervan is in interviews gevraagd naar een inschatting van de gemiddelde opstartkosten van een bfi. Vervolgens is dit vermenigvuldigd met het gemiddelde aantal opstartende bfi’s per jaar. Omdat de opstartkosten verschillen naar gelang de complexiteit van de structuur is een driedeling gemaakt, waarbij omvang in termen van balanstotaal als proxy voor complexiteit is gehanteerd. Tabel 27 illustreert de resultaten. Een ruwe inschatting leidt tot jaarlijkse opstartkosten van ongeveer € 25 miljoen tot € 60 miljoen. Tabel 27

Geschatte kosten voor de opstart van een bfi (bedragen in €)

Omvang bfi

Kosten per opstart

210

Nieuwe bfi’s per jaar

Omzet per jaar

Kleine tot middelgrote bfi

€10.000- 30.000

1.500*

€15.000.000- 45.000.000

Middelgrote tot grote bfi

€30.000- 75.000

140

€4.200.000- 10.500.000

Zeer grote bfi

€500.000

Totaal Bron:

10

€5.000.000

1.650

€24.200.000-60.500.000

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s en interviews met marktpartijen en zakelijke dienstverleners; *op basis van de gemiddelde instroom bij de groep kleinere bfi’s; **op basis van de gemiddelde instroom bij de groep grootste bfi’s; ***op basis van de interviews.

In aanvulling op de opstartkosten zijn er volgens sommige interviewpartners nog andere kosten die niet aan de bfi zelf maar aan de buitenlandse aandeelhouders worden gefactureerd. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk dat een heronderhandeling van een syndicaatlening van een financieringsmaatschappij wordt begeleid, en betaald, door de buitenlandse aandeelhouder. Het gaat hier om grote bedragen, oplopend tot bedragen rond de € 250.000. Meer in algemene zin gaat het om incidentele uitschieters aan kosten, die de bfi moeilijk zelf financieel kan dragen. Op basis van het exemplarische bewijs uit interviews is het niet mogelijk om een onderbouwde kwantificering van deze kosten op jaarbasis te geven. Box 16

Indirecte omzet via horeca en vluchtverkeer

In de maatschappelijke discussie over het economisch belang van bfi’s wordt nog wel eens gewezen op een extra stroom aan omzet in Nederland die indirect relateert aan bfi’s.211 Dat de bfi’s per definitie in buitenlandse handen zijn, leidt tot zakelijk verkeer naar Nederland. De buitenlandse aandeelhouder moet bijvoorbeeld eenmaal per jaar een bestuursvergadering bijwonen, neemt dan een vlucht naar Nederland en brengt hier één of meerdere dagen door. Dit leidt tot omzet in de horeca en op Schiphol, beide betaald door de buitenlandse aandeelhouder en dus niet opgenomen in de cijfers die bfi’s aan DNB rapporteren.

209 210 211

Gebaseerd op interviews gehouden in het kader van dit onderzoek. De gemiddelde jaarlijkse instroom tussen 2007 en 2010. Eerder is in Van de Berg et al. (SEO, 2008) een ruwe inschatting gemaakt van de relevante bedragen, maar dan voor de trustsector. Hierbij gold dus een bredere scope dan in dit onderzoek en de bedragen zijn moeilijk vergelijkbaar.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

110

HOOFDSTUK 5

De berekeningen in deze box zijn slechts bedoeld om een concreter beeld te schetsen bij argumenten die in de discussie rondom bfi’s spelen. Nadere onderbouwing zou nodig zijn om te komen tot robuuste kwantificering. Uitgaande van één bezoek per bfi per jaar door twee vertegenwoordigers van het moederbedrijf, een verblijf van twee dagen, en ingeschatte uitgaven aan taxi (€ 120), luxe maaltijden (€ 300), overnachting (€ 314, op basis van gemiddelde prijs 4-sterren hotel in Amsterdam), en restauratieve uitgaven op Schiphol (€ 40), resulteert een bedrag van € 774 aan uitgaven per bfi.212 Uitgaande van 12000 bfi’s, resulteert een ruwe inschatting bedrag aan horeca-omzet van ruim € 9 miljoen als gevolg van bezoeken van bfi-aandeelhouders. Deze schatting moet met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. De bfi-bezoekers zoals hier berekend bedragen nog geen 1 procent van het totaal aan zakelijke bezoekers, en de berekende uitgaven iets meer dan 0,2 procent van de totale horeca-uitgaven. Aangenomen mag worden dat het wegvallen van een dergelijk klein aandeel, bij vertrek van bfi’s uit Nederland, relatief makkelijk wordt opgevangen en er bijvoorbeeld geen impact is op de werkgelegenheid.213 De additionaliteit van dit effect is dan ook beperkt. Voor vluchtverkeer kan eenzelfde soort ruwe berekening worden gemaakt. Relevant zijn de uitgaven die neerslaan in Nederland. Uitgaande van twee bezoekers per jaar per bfi, een inschatting van het aandeel van deze bezoekers dat via Nederlandse maatschappijen vliegt (45 procent)214, een inschatting van de gemiddelde prijs van een retourticket (€ 930 op basis van retourticketprijzen voor Europese en intercontinentale prijzen), resulteert een totaalbedrag aan vluchtomzet van ruim € 10 miljoen. Ook deze ruwe inschatting moet met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Aangenomen dat de luchtvaart een concurrerende markt is, verdwijnt het surplus bij de (buitenlandse) consument. De vraag is dan nog waar de Nederlandse maatschappij zijn kosten, voor bijvoorbeeld materiaal en brandstof, maakt om te bepalen of dit ten goede komt aan de Nederlandse economie. Aangenomen mag worden dat dit voor een substantieel deel niet het geval is. Gezien het beperkte aandeel van bfibezoekers in het totaal aan zakelijke passagiers dat via Schiphol vliegt (iets meer dan 0,5 procent) is ook de verwachte impact op Schiphol als vluchthaven beperkt. Ondanks het ruwe karakter van de berekeningen, kan geconcludeerd worden dat bfi’s indirect zorgen voor substantiële omzet in de horeca en het vluchtverkeer. Wel kunnen kanttekeningen worden geplaatst bij de structurele impact hiervan in termen van economisch belang voor Nederland, bijvoorbeeld afgezet tegen de situatie waarin de bfi’s Nederland zouden verlaten. Voor het

212

213 214

Dit ligt iets lager dan de gemiddelde uitgaven per zakelijke bezoeker berekend door NBTC en Gastvrij Nederland (2012). Zij vermelden een gemiddelde uitgave van € 509,- per bezoeker per bezoek in 2011, wat voor twee bezoekers uit zou komen op € 1.018. Dit verschil kan bijvoorbeeld veroorzaakt worden door de periode van het verblijf, of door uitgaven die niet relevant zijn voor bfi-bezoekers. De hier gehanteerde schatting kan als conservatief worden bestempeld. Aangenomen mag worden dat deze (beperkte) werkgelegenheid in de horeca – uitgaande van een goed werkende arbeidsmarkt – elders terecht zal komen. Gebaseerd op een inschatting van het aandeel van zakelijke herkomstbestemmingspassagiers (dat wil zeggen: passagiers die van en naar Nederland reizen, en niet de overstappassagiers) dat met een Nederlandse maatschappij op Schiphol vliegt ten opzichte van het totaal aantal zakelijke herkomstbestemmingspassagiers dat op Schiphol vliegt. Aangenomen wordt dat dit aandeel gebaseerd op alle zakelijke bezoekers ook van toepassing is op bfi-bezoekers. Hierbij is aangenomen dat KLM een Nederlandse vliegmaatschappij is. In werkelijkheid is slechts een deel van de aandelen in Nederlandse handen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

111

vluchtverkeer is het verder de vraag of deze omzet daadwerkelijk in Nederland neerslaat, of in andere landen.215 Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op Gemeente Amsterdam Economische Zaken (2011), SEO (2008), NBTC en Gastvrij Nederland (2011), www.taxi-e.nl, www.nbtc.nl.

5.4 Werkgelegenheid 5.4.1 Binnen bfi’s In 2011 maakten de grootste bfi’s € 266 tot € 306 miljoen aan loonkosten, afhankelijk van hoe breed deze worden gedefinieerd.216 In het smalle loonbegrip zitten alleen salariskosten en kosten voor uitzendkrachten, in het brede loonbegrip zijn hierbij loon in natura en overige loonkosten opgeteld.217In alle navolgende tabellen wordt telkens aangegeven wanneer het smalle en wanneer het brede loonbegrip in ogenschouw wordt genomen. Tabel 28 geeft de totale loonkosten verdeeld naar type bfi weer. De aandelen in de loonkosten van de verschillende typen bfi’s liggen in lijn met hun aandelen in het aantal bfi’s, waarbij de categorie ‘overig’ ongeveer de helft van de loonkosten bepaalt.218 Zoals mag worden verwacht, rapporteren SPV’s geen loonkosten. Tabel 28

SPV

Totale ‘smalle’ en ‘brede’ loonkosten per bfi-type (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 mln.) SMAL loonbegrip

%

BREED loonbegrip

%

0

0%

0

0%

Houdster

68

26%

85

28%

Finanmij

29

11%

30

10%

Royaltymij

27

10%

38

12%

Overige

142

53%

154

50%

Totaal

266

100%

306

100%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Deze loonkosten weerspiegelen werkgelegenheid bij de bfi’s, die inzichtelijk kan worden gemaakt door aannames te maken over het brutoloon dat per werknemer (lees: voltijdbaan) wordt uitgekeerd. Onder verschillende aannames voor het brutoloon219 waren de grootste bfi’s in 2011 goed voor 3796 tot 4831 voltijdbanen (fulltime equivalenten, kortweg fte), uitgaande van het smalle loonbegrip (Tabel 29). De fte-aantallen in 2010 zijn sterk vergelijkbaar. 215

216 217

218 219

In eerdere berekeningen in Van den Berg et al. (SEO, 2008) is ook gekeken naar de uitgaven aan contributie voor de Kamer van Koophandel. Deze bedragen zijn opgenomen in de kosten die bfi’s rapporteren aan DNB. De cijfers voor 2010 zijn sterk vergelijkbaar en daarom niet afgebeeld. Zoals aangegeven in Box 15 zijn de controles op de verlies- en winstcijfers die in dit hoofdstuk worden weergegeven minder uitvoerig dan voor de cijfers elders in dit rapport. Zeker op een laag aggregatieniveau kunnen de data onvolkomenheden bevatten. Het is niet zeker dat de verschillende subcategorieën binnen het totale loonbegrip zuiver kunnen worden geïnterpreteerd. Met het brede loonbegrip wordt daarmee met grotere zekerheid het totale loonbeeld geschetst, maar kunnen bijvoorbeeld loondelen worden meegenomen die niet relevant zijn voor de latere afleiding van fte. Daarom worden beide loonbegrippen gepresenteerd. De kostenposten pensioenlasten en overige sociale lasten zijn in beide loonbegrippen buiten beschouwing gelaten. Zie Tabel 12 in hoofdstuk 3. Dat wil zeggen, bruto loonkosten inclusief loonheffing maar exclusief pensioen- en overige sociale lasten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

112

HOOFDSTUK 5

Tabel 29

Geschatte aantal directe fte o.b.v. gerapporteerde loonkosten (o.b.v. grootste bfi’s) SMAL loonbegrip

Lage schatting (1fte = €70.000)

BREED loonbegrip

2010

2011

2010

2011

3.664

3.796

4.385

4.377

Middenschatting (1fte = €62.500)

4.103

4.251

4.911

4.902

Hoge schatting (1fte = €55.000)

4.663

4.831

5.581

5.570

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s

Tabel 30 splitst deze aantallen uit naar bfi’s die onderdeel zijn van een cluster van meerdere bfi’s en zelfstandige bfi’s. Uitgaande van de middenschatting voor het brutoloon (€ 62500) komt ongeveer driekwart van de werkgelegenheid toe aan bfi-clusters, ongeacht of hiervoor het smalle of brede loonbegrip voor in ogenschouw wordt genomen.220 Omdat nog geen 50 procent van het aantal bfi’s behoort tot een cluster, impliceert dit dat de werkgelegenheid binnen een cluster relatief groot is ten opzichte van in de zelfstandige bfi’s.221 Tabel 30

Geschatte aantal directe fte naar clusters versus zelfstandige bfi’s (o.b.v. grootste bfi’s, middenschatting) 2010

2011

Clusters

2.897

3.266

Zelfstandige bfi's

1.206

985

Totaal

4.103

4.251

Clusters

3.528

3.738

Zelfstandige bfi's

1.383

1.164

Totaal

4.911

4.902

SMAL loonbegrip

BREED loonbegrip

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s

5.4.2 Substance In het kader van de discussie over substance wordt soms gesteld dat er concrete eisen zouden moeten worden gesteld aan het aantal fte dat werkzaam is binnen een bfi. Op basis van de loongegevens, en afgeleide aantallen, kan inzicht gegeven worden in wat eventuele eisen aan het aantal fte zouden betekenen.222 Hiertoe kan worden gekeken hoe werkgelegenheid binnen bfi’s is verdeeld over het bfilandschap. Tabel 31 maakt duidelijk dat 85 procent van de bfi’s in hun verlies- en winstrekening geen loonkosten rapporteert, wat zou impliceren dat zij geen werkgelegenheid verschaffen. Dit ligt echter genuanceerder, zoals hieronder zal blijken. 5 procent heeft maximaal 2 fte in diensten, de resterende 10 procent meer dan 2 fte.223

220 221

222 223

Het bruto loon is gebaseerd op een inschatting van het gemiddelde bruto loon in de financiële dienstverlening, gebaseerd op Berhout en Salverda (2013). Hoewel hier geen directe relatie tussen hoeft te bestaan, zijn clusters ook relatief groot ten opzichte van zelfstandige bfi’s: bfi’s behorend tot een cluster bepalen bijna 80 procent van het balanstotaal van alle bfi’s. Zie hoofdstuk 3.1. Ook hier uitgaande van een steekproef van de grootste bfi’s. Zie Tabel 61 in Bijlage J voor een gedetailleerdere uitsplitsing van werkgelegenheid per bfi.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

Tabel 31

0 fte

113

Geschatte personeelsomvang per bfi (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, middenschatting) SMAL loonbegrip

%

BREED loonbegrip

%

1.381

85,3%

1.372

84,8%

T/m 2 fte

85

5,3%

86

5,3%

2 t/m 3 fte

14

0,9%

15

0,9%

Meer dan 3 fte Totaal

139

8,6%

145

9,0%

1.619

100%

1.618

100%

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Uit analyse door DNB blijkt dat het regelmatig voorkomt dat binnen clusters van bfi’s één bfi loonkosten rapporteert namens het voltallige cluster.224 Daaruit ontstaat het beeld dat sommige bfi’s geen werkgelegenheid verschaffen terwijl dit in werkelijkheid wel zo is. Om hiervoor te corrigeren worden in Tabel 32 bfi-clusters in plaats van individuele bfi’s onderscheiden.225 Hiermee verandert het substancebeeld licht ten opzichte van Tabel 31: ongeveer driekwart van de clusters verschaft geen werkgelegenheid, zes procent maximaal aan 2 fte en 15 procent aan meer dan 2 fte.226 Tabel 32

0 fte

Geschatte personeelsomvang per bfi-cluster (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, middenschatting) SMAL loonbegrip

%

BREED loonbegrip

%

737

78,6%

733

78,2%

T/m 2 fte

59

6,3%

56

6,0%

2 t/m 3 fte

14

1,5%

13

1,4%

Meer dan 3 fte

128

13,6%

135

14,4%

Totaal

938

100%

937

100%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Op basis van de tabellen ontstaat een indruk hoeveel bfi’s onder of boven een mogelijke minimumeis aan het aantal fte binnen een bfi, of cluster van bfi’s, zou vallen. Puur ter illustratie: zou een minimumeis worden gesteld van meer dan 2 fte, dan zou meer dan 90 procent van de bfi’s (85,3 procent + 5,3 procent) hier thans niet aan voldoen. Als er rekening mee wordt gehouden dat sommige bfi’s binnen clusters rapporteren, zou ongeveer 85 procent (78,6 procent + 6,3 procent) niet voldoen. Het is echter aannemelijk dat bfi’s zouden reageren op een dergelijke eis door meer mensen in dienst te nemen. Of dit daadwerkelijk zou leiden tot meer reële activiteit is daarmee onduidelijk. Veel bfi’s rapporteren geen loonkosten, ook als wordt gecorrigeerd voor clusters. Hiertoe behoren deels ook SPV’s. Het is een politieke keuze of de activiteiten van SPV’s voldoende ‘substance’ hebben, maar in hoofdstuk 3.2.4 is geconcludeerd dat de activiteiten in ieder geval niet in het kader van fiscale planning moeten worden gezien. Dit voorbeeld geeft aan dat er met nuance moet worden gekeken naar een eventuele fte-eis. Meer in brede zin roept dit de vraag op wat het uitgangspunt is bij het stellen van eisen in het kader van substance: de ‘voor wat, hoort 224 225

226

Dit kan een administratieve reden hebben maar ook het gevolg dat het personeel letterlijk binnen één bfi van een cluster wordt gecentraliseerd. Hiertoe is loondata per bfi-cluster geaggregeerd, en wordt een cluster als het ware als ‘1 bfi’ gezien. In feite zijn de aantallen in Tabel 32 dus een samenstelling van daadwerkelijke clusters (clusters met meer dan 1 bfi) en zelfstandige bfi’s (clusters met 1 bfi). Zie Tabel 62 in Bijlage J voor een gedetailleerdere uitsplitsing van werkgelegenheid per bfi-cluster.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

114

HOOFDSTUK 5

wat’ gedachte waarbij van bedrijven die zich in Nederland vestigen vanwege fiscale of andere motieven ook iets wordt teruggevraagd of het voorkomen van ongewenste fiscale structuren? In het eerste geval zijn fte-eisen mogelijk zinvol, in het tweede niet.

5.4.3 Bfi’s als onderdeel van een concern Bfi’s kunnen behoren tot een internationale groep die in Nederland ook werkmaatschappijen heeft. Tijdens interviews werd veelvuldig aangegeven dat werkzaamheden voor bfi’s, voor zover deze niet worden verricht door externe zakelijke dienstverleners, zo mogelijk plaatsvinden in dergelijke werkmaatschappijen.227 In deze groepsonderdelen voeren mensen werkzaamheden uit die ook noodzakelijk zijn voor de bfi’s. Het is dan efficiënter om dit in één werkmaatschappij te laten uitvoeren dan om hier mensen in de bfi voor aan te nemen. Het aantal fte dat wordt gemeten op basis van loonkosten binnen de bfi’s zou dan een onderschatting zijn.228 Of dit effect zich voordoet, en de mate waarin, is niet te staven op basis van de cijfers die beschikbaar zijn in het kader van dit onderzoek. Een tweede effect dat uit de interviews naar voren kwam, is de doorgroei die van een bfi uit kan gaan. Sommige bedrijven starten in Nederland met een bfi en groeien na verloop van tijd via aparte vennootschappen in Nederland door naar een (regionaal) hoofdkantoor of werkmaatschappij: de bfi als voorpost van verdere expansie in Nederland.229 In termen van werkgelegenheid wordt volgens dezelfde line of reasoning gesteld dat de werkgelegenheid in die hoofdkantoren of werkmaatschappijen ook (deels) toegeschreven kan worden aan de bfi’s. Hier speelt echter een causaliteitsprobleem. Het is niet altijd duidelijk wat er eerder was: de bfi of het hoofdkantoor dan wel de werkmaatschappij. Daarnaast is het maar de vraag of de bfi voorwaardelijk is voor het uiteindelijk vestigen van additionele vennootschappen. Hoewel vraagtekens kunnen worden gezet bij de directe relatie tussen bfi’s en werkgelegenheid in andere Nederlandse vennootschappen binnen dezelfde groep, past ook nuance bij de omgekeerde stelling. Waar amper tot geen fte’s werkzaam zijn binnen bfi’s, kan de groep waar de bfi onderdeel van uitmaakt wel degelijk (in fte gemeten) reële economische aanwezigheid in Nederland hebben.230 Omdat de bfi-gegevens ontvangen van DNB niet herleidbaar zijn naar bedrijven, is het niet mogelijk om een volledig beeld te schetsen van het aantal fte binnen zustermaatschappijen van bfi’s in Nederland. Wel kan op basis van een aantal voorbeeldbedrijven een beeld worden geschetst van de orde van grootte van dit effect. De Volkskrant publiceerde op 23 januari 2013 de top-15 van bedrijven met de meeste holdings in Nederland, met daarbij informatie over het aantal lege holdings.231 De holdings zijn over het algemeen onderdeel van een internationaal concern met zustermaatschappijen in Nederland, al 227 228

229 230 231

Gedacht kan worden aan administratieve of andersoortige financiële werkzaamheden. Aangenomen mag worden dat in ieder geval een deel van deze kosten wordt doorgefactureerd aan de bfi, en dus onderdeel is van de opgevoerde kosten in de DNB-statistieken. Het is echter niet vast te stellen in welke kostenposten deze bedragen worden geboekt. Hier wordt in paragraaf 5.5 verder op ingegaan. Hier wordt gedoeld op substance in termen van in fte gemeten toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie, niet in termen van het al dan niet verdacht zijn in het kader van belastingontwijking. De Volkskrant, Fiscale wirwar in vrijplaats Nederland, 23 januari 2013.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

115

dan niet in de vorm van hoofdkantoren of werkmaatschappijen. Tabel 33 geeft een ruwe inschatting van het aantal personeelsleden dat (minimaal) werkzaam is binnen de Nederlandse vestigingen van deze concerns, voor zover dit bepaald kan worden op basis van openbare informatie. Tabel 33

Ruim 10000 personeelsleden in Nederland in concerns waarvan bfi’s* onderdeel uitmaken

Top 15 bedrijven met meeste NL holdings

# holdings* # bfi’s* in zonder Nederland personeel

Personeel in Werkmaatschappij/hoofdkantoor? NL

Total

82

n.b.

> 2.500

Ja (aardolie opslag, raffinaderij, pijpleiding)

Exxon Mobil

64

36

>1.545

Ja (HQ Benelux, fabrieken, tankstations)

General Electrics

38

19

(PM 3.000, Benelux)

Ja (HQ Benelux, innovation centre)

Eni

33

22

Ruim 80

Geen hoofdkantoor, verder onbekend

Chevron

32

n.b.

> 100

Ja (global HQ voor bepaalde producten, productieholding)

BHP Billiton

32

22

(PM 532, EU) Waarschijnlijk (Finance en Marketing holding)

Gazprom

31

n.b.

n.b.

Onbekend

British American Tobacco

31

27

>790

Ja (productiebedrijf, hoofdkantoor onbekend)

IBM

28

19

> 4.000

Onbekend, 7 vestigingen

BP

28

19

2.200

Ja (raffinaderij, import/export terminal, stations)

Schlumberger

28

n.b.

20-30

Waarschijnlijk (well services, wireline, testing services)

Pfizer

26

n.b.

350

Waarschijnlijk

PepsiCo

26

19

850

Ja (productie Quaker, Duyvis, Lay’s, Smiths, Cheetos)

Kraft foods

26

21

100-200

Onbekend

BASF

22

18

700-800

Waarschijnlijk (Coatings services, Polyurethanes)

Totaal, waarvan

> 13.200

concerns met een bfi zonder personeel

>10.200

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, informatie in de eerste drie kolommen op basis van Volkskrant (23 232 januari 2013) , overige informatie op basis van websites en jaarrapporten van genoemde bedrijven en expert judgement; *dit zijn gegevens van De Volkskrant, er is geen controle uitgevoerd of het daadwerkelijk holdings of bfi’s betreft..

De top-15 bedrijven met de meeste holdings in Nederland op basis van het Volkskrant-onderzoek is onderdeel van concerns met ruim 13000 personeelsleden in Nederland. Hoewel aannemelijk, is het niet zeker dat elk van deze concerns hier een bfi heeft. De Volkskrant heeft zelf een 232

De Volkskrant heeft informatie over de 100 grootste bedrijven uit een internationaal register van Kamer van Koophandels gehaald. Deze bedrijven waren geselecteerd op basis van de jaarlijkse rangorde van de Financial Times. Van deze bedrijven zijn alle holdings in Nederland in kaart gebracht, in totaal zo’n 1000. De top-15 hiervan is in de eerste kolom van de tabel weergegeven. Zo is Total met 82 holdings de lijstaanvoerder. Van deze 1.000 holdings heeft De Volkskrant vervolgens informatie opgevraagd over bestuurders en zijn de jaarverslagen bekeken. Per holding is gekeken of deze als brievenbusfirma gekwalificeerd kan worden. Dit werd onder meer gedaan op basis van het adres waar de holding stond ingeschreven (en de vraag of dit gelijk is aan een adres van een trustkantoor), het aantal werknemers, de aanwezigheid van royalty- of dividendstromen en informatie uit de jaarverslagen over activiteiten in Nederland. Van bedrijven die De Volkskrant als brievenbusfirma heeft bestempeld, heeft zij een top-10 gemaakt van holdings zonder personeel. Dit is weergegeven in de derde kolom van de tabel. Zo heeft Exxon Mobil 36 brievenbusfirma’s zonder personeel.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

116

HOOFDSTUK 5

inschatting gemaakt welke concerns hier bfi’s hebben, en hoeveel van die holding-bfi’s geen personeel in dienst hebben. Dit wordt weergegeven in de derde kolom van de tabel. Als alleen de personeelsleden in concerns worden geteld waarvan de Volkskrant heeft kunnen vaststellen dat zij een bfi in Nederland hebben, resulteert een aantal van ruim 10.000.233 Hierbij moet benadrukt worden dat bovenstaande tabel slechts een ruw beeld geeft van de orde van grootte van het aantal personeelsleden in Nederland van concerns waar bfi’s deel van uitmaken. Dit betekent niet dat deze personeelsleden aan bfi’s zijn toe te schrijven in termen van economische activiteit. Wel kan worden geconcludeerd dat bfi’s zonder personeel onderdeel kunnen zijn van internationale concerns met reële activiteiten in Nederland. In financieeleconomische analyses is het gebruikelijk om naar resultaten van bedrijven op concernniveau te kijken, al dan niet over landsgrenzen heen. Of dit ook zou moeten gelden voor de fiscale en maatschappelijke discussie in het kader van substance-vereisten, valt buiten de scope van dit onderzoek.

5.4.4 Werkgelegenheid in de zakelijke dienstverlening Het personeel bij zakelijke dienstverleners dat zich bezighoudt met bfi’s, zou gekenschetst kunnen worden als werkgelegenheid die volgt uit het bestaan van de bfi’s.234 In het hypothetische scenario dat bfi’s, al dan niet gedwongen, Nederland zouden verlaten, zou deze werkgelegenheid mogelijk verloren gaan. Op basis van de cijfers over door bfi’s ingekochte zakelijke diensten, kan grofweg gesteld worden dat het aantal fte dat bij dienstverleners werkzaam is voor bfi’s bij een brutosalaris van € 80.000 ongeveer 5000 tot 7500 bedraagt (Tabel 34).235 Tabel 34

Geschat aantal fte werkzaam in zakelijke dienstverlening n.a.v. bfi’s (cijfers 2011) O.b.v. ondergrens zakelijke dienstverlening

O.b.v. bovengrens zakelijke dienstverlening

Lage schatting (1fte = €90.000,-)

4.444

6.667

Middenschatting (1fte = €80.000,-)

5.000

7.500

Hoge schatting (1fte = €70.000,-)

5.714

8.571

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde gegevens; de onder- en bovengrens voor de door bfi’s ingekochte zakelijke diensten is gebaseerd op een interne inschatting van DNB o.b.v. microdata bfi’s en contacten met rapporterende bfi’s (zie Tabel 34) en bedraagt € 400 miljoen respectievelijk € 600 miljoen.

De vraag is of dit daadwerkelijk additionele werkgelegenheid betreft.236 Zouden deze mensen (structureel) zonder baan zitten als de bfi’s zich niet in Nederland maar elders zouden vestigen? Hier is zonder nader onderzoek geen eenduidig antwoord op te geven.

233 234 235

236

In beide tellingen zijn personeelsleden die mede onder Benelux en EU vallen niet meegerekend (3000 personeelsleden bij GE resp. 532 bij BHP Hilton). Formeler: de tijd die zij bezig zijn met dienstverlening aan bfi’s, uitgedrukt in fte. Berekend als de totale uitgaven aan zakelijke diensten in 2011, gedeeld door een loon van € 70.000 tot € 90.000 per fte. De algemene kosten in Tabel 26 zijn niet meegenomen omdat het niet aannemelijk is dat hier direct werkgelegenheid mee gepaard gaat. Merk op dat het gemiddelde loon per fte bij zakelijke dienstverleners hoger ligt dan het bruto loon per fte bij bfi’s (€ 55.000 tot € 70.000,-). Dit is enerzijds omdat de zakelijke dienstverleners ook de pensioen- en andere sociale lasten van het personeel in rekening brengen (terwijl bij bfi’s wordt uitgegaan van brutoloon exclusief pensioen- en andere sociale lasten) en anderzijds omdat de gemiddelde bezoldiging bij de hoogwaardige zakelijke dienstverlening hoger wordt verondersteld dan binnen bfi’s. Specifiek gaat het erom of deze werkgelegenheid – uitgaande van een goed werkende arbeidsmarkt – elders terecht zal komen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

117

Enerzijds is een deel van het werk van de dienstverleners zeer specifiek gericht op bfi’s, zoals het werk door trustkantoren en het fiscaal advies in het kader van internationale fiscale planning. De vraag is of de mensen die zich hiermee bezighouden, zomaar iets anders zouden kunnen doen. Anderzijds werken de dienstverleners naast de bfi’s voor vele andere klanten, waarbij verwacht mag worden dat er enige synergie in de werkzaamheden binnen één dienstverlener bestaat. In die zin is het aannemelijk dat een deel van het personeel dat voornamelijk diensten voor bfi’s verricht zonder al te veel omscholing kan worden ingezet op advisering binnen andere delen van de dienstverleners.237 De mate waarin inzet van personeel op andere activiteiten binnen een dienstverlener mogelijk is, hangt mede af van het aandeel van de werkzaamheden voor bfi’s in de totale activiteitenportefeuille van de dienstverleners. Dit aandeel kan per individuele dienstverlener hoog zijn, in het bijzonder voor partijen die zich volledig in dienstverlening aan bfi’s hebben gespecialiseerd. Maar relevanter is het aandeel op ‘sectorniveau’ van elk van de typen dienstverleners, omdat personeel zich kan verspreiden over de sector indien een deel van de werkzaamheden zou vervallen.238 Over dergelijke aandelen was in het kader van dit onderzoek geen data beschikbaar. Het ingeschatte aantal fte van 5000-7500 fte is indirect werkzaam voor bfi’s en kan in die zin worden gekenschetst als werkgelegenheid die volgt uit de vestiging van bfi’s in Nederland. Wat er zou gebeuren in de hypothetische situatie dat bfi’s Nederland zouden verlaten, is moeilijk in te schatten. Hier wordt uitgegaan van het eerste, ‘statische’, effect om het economisch belang te duiden. Het tweede, ‘dynamische’, kan niet worden bepaald maar zal lager liggen dan 1400-1800 fte. In hoofdstuk 5.3.2 is ook gekeken naar dienstverlening die worden uitgevoerd voor bfi’s, maar worden gefactureerd aan de aandeelhouder van de bfi. Deze kosten hebben voornamelijk betrekking op opstartkosten. Hiervan is een ruwe inschatting gemaakt op basis van informatie uit de interviews.239 Als ook rekening wordt gehouden met de werkgelegenheid die voortkomt uit de opstartkosten van bfi’s, stijgt het aantal fte met ongeveer 6 procent tot 10 procent.

5.5 Vestigingsklimaat In hoofdstuk 2 is gesteld dat Nederland een aantrekkelijk vestigingsklimaat heeft, onder andere door het fiscale regime. Hoewel ook andere elementen een rol spelen, is het primair de fiscale aantrekkingskracht die bfi’s naar Nederland brengt. Van die andere elementen zijn vooral de goed ontwikkelde financiële en zakelijke dienstverlening in Nederland relevante factoren voor de vestiging van bfi’s. Historisch heeft de zakelijke dienstverlening, met name de trustsector, een grote rol gespeeld in het aantrekken van bfi’s, en andersom heeft de vestiging van bfi’s een 237 238

239

Dit gaat wel gepaard met transitiekosten en resulteert mogelijk in een lagere toegevoegde waarde bij inzet in die andere typen dienstverleners. Op het eerste gezicht lijkt het aandeel van dienstverlening aan bfi’s binnen trustkantoren groot te zijn. Maar zoals in hoofdstuk 1.2 is toegelicht, betreft een groot deel van de klanten van trustkantoren geen bfi. In hoeverre een eventueel vertrek van bfi’s direct zou samengaan met vertrek van (of anderszins impact op) andere klanten van trustkantoren is op voorhand niet duidelijk. Deze variabele maakt geen onderdeel uit van de micorcijfers van DNB over bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

118

HOOFDSTUK 5

versterkende rol gespeeld in de ontwikkeling van de zakelijke dienstverlening. De stelling dat bfi’s door deze wederkerigheid bijdragen aan het aantrekkelijke Nederlandse vestigingsklimaat, is moeilijk hard te maken.240 Hoewel bfi’s in dit kader dus geen directe bijdrage leveren, heeft het mogelijk aanpassen van het beleid ten aanzien van bfi’s door het beperken van fiscale faciliteiten wel impact op het vestigingsklimaat in den brede. De voordelen die de faciliteiten bieden hebben immers niet alleen impact op de vestiging van bfi’s, maar zijn in breder perspectief van belang voor vestiging van bedrijven. Tegelijkertijd moeten dergelijke afwegingen worden bezien in het kader van de internationale discussie over belastingontwijking en het voorkomen van een fiscale race to the bottom. Box 17

Voordelen van een aantrekkelijk vestigingsklimaat

Het aantrekkelijke Nederlandse fiscale regime draagt bij aan haar aantrekkingskracht als vestigingsland. Maar op welke manier profiteert Nederland van deze aantrekkingskracht? Dit blijkt niet eenvoudig te kwantificeren. Over het algemeen kan worden gesteld dat vestiging van internationale bedrijven in Nederland werkgelegenheid en belastingopbrengsten oplevert.241 In onderzoeken ligt de nadruk veelal op de vestiging van hoofdkantoren. Baaij et al. (2009) hebben een poging ondernomen om de bijdrage aan Nederland van de top 100 concernhoofdkantoren te kwantificeren. Hieruit volgt werkgelegenheid van 29000 fte op de concernhoofdkantoren met een totale salarissom van € 4,5 miljard. Daarnaast leidt de aanwezigheid van deze kantoren tot 62000 fte aan indirecte werkgelegenheid. Andere ‘opbrengsten’ voor Nederland zijn investeringen in het onderwijs, investeringen in sociaal, culturele of sportieve sponsoring en uitgaven aan training van werknemers van de hoofdkantoren. KMPG (2012) heeft het effect op werkgelegenheid voor de top 100 bedrijven berekend. Dit betreft niet alleen het hoofdkantoor.242 De totale directe werkgelegenheid die de top 100 bedrijven in Nederland oplevert is circa 478.000 fte (6,5 procent van de beroepsbevolking). Dit komt neer op € 24,8 miljard aan salarissen, gelijk aan 4,1 procent van het BBP. Het rapport stelt verder dat de secundaire en tertiaire bijdrage aan Nederland nog groter is. BCG (2008) kijkt alleen naar de dertig0 mondiale en Europese hoofdkantoren die in Nederland gevestigd zijn. Deze creëren in totaal 150 duizend banen; 30 duizend bij de kantoren zelf, 10 duizend in de zakelijke dienstverlening en 110 duizend andere indirecte banen. De getallen lopen sterk uiteen, en eenduidige conclusies ontbreken. Wel geven de onderzoeken een beeld bij de orde van grootte van het economisch belang van vestiging van hoofdkantoren voor Nederland. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op KPMG (2012), Baaij et al. (2009) en BCG (2008).

240

Hetzelfde geldt voor de rol van bfi’s voor de aantrekkingskracht van Nederland op internationale werknemers en de ontwikkeling van het financiële klimaat in Nederland. Beide hangen mogelijk samen met de goed ontwikkelde financiele en zakelijke dienstverlening, maar de relatie met bfi’s is zeer indirect. Het gaat hier overigens ook om het voorkomen dat Nederlandse bedrijven uit Nederland wegtrekken omdat het elders aantrekkelijker zou zijn zich te vestigen. Voor het aantal fte op het hoofdkantoor komt KPMG op circa 28000 fte, dit is in lijn met hetgeen de Baaij et al. berekenden.

241 242

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

119

De vestiging van bfi’s in Nederland kan onderdeel zijn van een bredere strategie van een internationaal concern.243 Relevant in dit kader is de zogenoemde ‘kraamkamergedachte’. Volgens deze argumentatie dragen bfi’s bij aan het vestigen van hoofdkantoren en operationele vestigingen van internationale concerns in Nederland. De gedachte is als volgt. Voordat een internationaal concern zich in Nederland vestigt, wordt eerst ervaring opgedaan door een bfi te vestigen. De bfi dient dan als voorportaal van mogelijke verdere doorgroei. Hoewel moeilijk hard te maken is dat het vestigen van een bfi voorwaardelijk is voor de verdere doorgroei, kan het vestigen van een bfi als eerste stap aantrekkelijk zijn. Met een bfi kan zonder al te grote investeringen een financiële structuur worden opgezet als opmaat naar operationele activiteiten. Een internationaal concern kan zo in een eerste stap vooral aangetrokken worden door fiscale motieven, om vandaaruit verder te groeien. Daarbij kan bijvoorbeeld ook worden gedacht aan een bfi in de functie van regionaal cash management center. Het is niet te zeggen of internationale concerns afzien van vestiging in Nederland indien het opstarten vanuit een bfi niet meer aantrekkelijk zou zijn, bijvoorbeeld omdat de fiscale faciliteiten zouden worden beperkt. Dit zal erg afhangen van de verdere plannen en in hoeverre die specifiek samenhangen met Nederland.244 Empirisch bewijs over dit onderwerp is beperkt. Wel is er exemplarische bewijsvoering. Uit cijfers van Amsterdam In Business blijkt bijvoorbeeld dat een aantal internationale bedrijven vanuit een financiële holding is uitgegroeid tot een Europees dan wel wereldwijd hoofdkantoor in de regio Amsterdam. Tabel 35 presenteert een aantal voorbeelden van doorgroeiers in de regio Amsterdam, waarmee ongeveer 2000 arbeidsplaatsen zijn gemoeid. Tabel 35

Meer dan 2000 banen bij sample van doorgegroeide financiële holdings

Bedrijf

Type kantoor in regio Amsterdam

Aantal arbeidsplaatsen

Adidas

Hoofdkantoor

420

Cisco Systems

Europees hoofdkantoor

circa 800

Fonterra

Europees hoofdkantoor

60

New World Resources

Hoofdkantoor

20

Starbucks Coffee

Europees hoofdkantoor

97

Tommy Hilfiger

Wereldwijd hoofdkantoor

665*

Vimpelcom

Treasury centre en kantoor

30

Dolby International AB

Europees hoofdkantoor

15

Genspace International

Europees hoofdkantoor

10

ReachLocal Europe BV

Europees hoofdkantoor

80

Saint Gobain

Holding, treasury en productieactiviteiten

18

Service-Now

Europees hoofdkantoor

5

Bron:

Amsterdam In Business (2013); cijfers hebben betrekking op financiële holdings die zijn doorgegroeid in de regio Amsterdam. In de sample zijn alleen bedrijven opgenomen waarover voldoende informatie beschikbaar was. Andere bedrijven waarvan type kantoor en/of aantal arbeidsplaatsen onbekend zijn: Alvimedia, Avangate, Bolton Group BV, Carrefour, Eden Springs, Embraer, Gucci International, HewlettPackard, Kazmunaigaz, PPF Group NV, WP Carey, Huawei en IBM. * Eigen informatie geeft aan dat het om 750 arbeidsplaatsen gaat.

243

Zie verder hoofdstuk 2.3. Zo zal een bedrijf dat zich in Nederland wil vestigen met het oog op haar goede infrastructuur en verbinding met Europa, deze beslissing minder snel laten afhangen van de aantrekkelijkheid om hier eerst een bfi op te zetten. Als het vooral gaat om vestigen in Europa, en men daar een aantrekkelijk opstartland voor zoekt, zullen fiscale argumenten een grotere rol spelen.

244

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

120

HOOFDSTUK 5

Ook de casestudies over Vimpelcom en Tommy Hilfiger die zijn beschreven in Bijlage D wijzen op de mogelijkheden voor doorgroei vanuit een bfi. In de interviews werd daarnaast bijvoorbeeld gewezen op de vele bedrijven uit Japan die in Nederland gevestigd zijn (ongeveer 350 bedrijven met meer dan 25.000 werknemers per 2006, zie Dujat (2013)). Veel daarvan zouden als bfi zijn gestart. Verschillende trustkantoren hadden in die tijd – jaren negentig van de vorige eeuw – een speciale afdeling voor Japanse klanten met native speakers om deze bedrijven te bedienen. In een enquête onder trustkantoren in 2008 gaf 15 procent aan dat het willen openen van een ‘echt’ kantoor tot de belangrijkste redenen behoort voor vestiging van hun klanten in Nederland.245 Hoewel dit niet alleen over bfi’s gaat maar over de bredere groep doelvennootschappen, wordt de kraamkamergedachte hiermee niet breed onderbouwd. Tegelijkertijd is er wel een deel van de klanten van trustkantoren dat het principe lijkt te onderschrijven.246 Vermoedelijk moet het belang van de kraamkamergedachte gevonden worden in het midden tussen het gebrek aan hard bewijs en de aanwezige exemplarische bewijsvoering. Bfi’s gaan in de gegeven voorbeelden vooraf aan of gepaard met werkgelegenheid in operationele of hoofdkantoren. Hoewel het causaliteitsvraagstuk blijft bestaan – leidt de bfi daadwerkelijk tot de vestiging van de kantoren en de werkgelegenheid? – is het aannemelijk dat hierin in ieder geval enig economisch belang voor Nederland ligt. Het fiscale klimaat trekt bfi’s aan, die een makkelijke en kostenefficiënte opstap zijn naar uitbreiding. Welke orde van grootte dit belang heeft, is niet aan te zeggen.

5.6 Synthese Tabel 36 geeft alle indicatoren weer die in dit hoofdstuk aan de orde zijn geweest. Dit geeft een beeld bij de voetafdruk die bfi’s in Nederland achterlaten in termen van economisch belang. Maar, zoals eerder in dit hoofdstuk al gesteld, bevatten de cijfers dubbeltellingen. Strikt genomen zou naar toegevoegde waarde moeten worden gekeken, maar dit is een variabele die voor bfi’s lastig te bepalen is. Als alternatief kan nog worden gekeken naar door bfi’s in Nederland gemaakte kosten. Dit geeft een concreter beeld bij het deel van de bedragen die door bfi’s stromen dat uiteindelijk in Nederland achterblijft.247 Op basis van de gebruikte indicatoren bedraagt het totale economische belang van bfi’s ongeveer tussen de € 3 en € 3,4 miljard. Hiermee zijn ongeveer 8800 tot 13000 fte gemoeid, waarvan 38005500 direct werkzaam zijn bij bfi’s en 5000-7500 in de zakelijke dienstverlening. Deze inschatting is gebaseerd op de grootste bfi’s, die samen 90 procent van het balanstotaal bepalen en 15 procent van het aantal bfi’s uitmaken. Het is daarmee een onderschatting.

245 246 247

Van den Berg et al. (2008). In datzelfde SEO-onderzoek zijn interviews gehouden met experts inzake de trustsector. Daar kwam een gemengd beeld uit over de rol van de kraamkamergedachte. Voor de volledigheid zij vermeld dat ook deze getallen nog dubbeltellingen bevatten. Tegelijkertijd zijn de bedragen niet gebaseerd op alle bfi’s maar op de grootste bfi’s. In die zin betreft het een onderschatting.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ECONOMISCH BELANG

121

Extrapoleren is niet mogelijk omdat het niet aannemelijk is dat het balanstotaal of het aantal bfi’s hiervoor goede ophoogfactoren zijn. Tabel 36

Overzicht van mogelijke indicatoren voor economisch belang van bfi's (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 mln.)

Effect

In mln. euro

In fte

Directe effecten Totale reguliere baten van bfi’s Betaalde belasting bfi’s Loonkosten

223.915 2.303* 266-306

3.796-5.570

Omzet zakelijke dienstverlening t.b.v. bfi’s**

400-700

5.000-7.500

Omzet zakelijke dienstverlening opstartkosten

25-60***

***

Indirecte effecten

Omzet horeca, luchtvaart

20***

Kraamkamergedachte (operationele en hoofdkantoren voortgekomen uit bfi’s) Bron:

Kwalitatief

SEO Economisch Onderzoek, synthese van eerder in dit hoofdstuk gepresenteerde data; *dit betreft vennootschapsbelasting en bronbelasting over uitgaand dividenden, loonheffing is niet apart opgenomen onder betaalde belastingen maar zit in de gepresenteerde bruto loonkosten;**hierin zijn ook relevante algemene kosten meegenomen. Omdat hier niet direct werkgelegenheid uit volgt, zijn deze kosten niet meegenomen in de fte-berekening; ***niet gebaseerd op de microdata over bfi’s ontvangen van DNB, maar gebaseerd op ruwe inschattingen. Indien de opstartkosten, ondanks het ruwe karakter van de berekening, mee zouden worden genomen in de berekening van fte uit dienstverlening, stijgt deze post met ongeveer 6 procent tot 10 procent.

Tabel 37

Indicatie economisch belang bfi’s op basis van in Nederland gemaakte kosten (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 mln.)

Effect

In mln. euro

Betaalde belasting bfi’s*

In fte

2.303

Loonkosten

266-306

3.796-5.570

Omzet zakelijke dienstverlening t.b.v. bfi’s

400-700

5.000-7.500

Omzet zakelijke dienstverlening opstartkosten** Totaal economisch belang Bron:

25-60 2.994-3.369

8.796-13.070

SEO Economisch Onderzoek, synthese van eerder in dit hoofdstuk gepresenteerde data; *dit betreft vennootschapsbelasting en bronbelasting over uitgaand dividenden, loonheffing is niet apart opgenomen onder betaalde belastingen maar zit in de gepresenteerde bruto loonkosten; **niet gebaseerd op de microdata over bfi’s ontvangen van DNB, maar gebaseerd op ruwe inschattingen. Indien de opstartkosten, ondanks het ruwe karakter van de berekening, mee zouden worden genomen in de berekening van fte uit dienstverlening, stijgt deze post met ongeveer 6 procent tot 10 procent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

6

123

Risico

Integriteitrisico’s gaan over de mogelijke financiële- en reputatieschade voor Nederland als gevolg van belastingontduiking, fraude en witwaspraktijken door of via bfi’s. Er is indirect toezicht op dit vlak via trustkantoren, die gehouden zijn toe te zien op bepaalde risico’s, en via de integriteitwetgeving. Ongeveer 75 procent van de bfi’s is klant van een trustkantoor en valt daarmee onder indirect toezicht van deze kantoren. Een indicatie voor het integriteitrisico kan gevonden worden in de stromen die bfi’s ontvangen uit en betalen aan landen die weinig transparant zijn over de herkomst en bestemming van geldstromen. Deze bedragen zijn substantieel, en vinden plaats bij een beperkt aantal bfi’s. Dit betekent niet dat er sprake is van illegale activiteiten, maar dat het niet altijd mogelijk is dit vast te stellen. Een ander risico betreft het reputatierisico voor Nederland door een mogelijke karakterisering als ‘belastingparadijs’. Transparantie over fiscale motieven, waartoe een aanzet is gedaan in hoofdstuk 4, kan hierin een belangrijke rol spelen. In dit kader speelt ook het risico dat Nederland wordt aangesproken op grondslaguitholling bij ontwikkelingslanden. Een ruwe inschatting van het bedrag dat ontwikkelingslanden minder aan bronbelasting innen als gevolg van belastingverdragen met Nederland bedraagt in 2011 ongeveer € 145 miljoen. Hier passen diverse nuances, zoals dat ontwikkelingslanden ook baat kunnen hebben bij verdragen, waardoor het vooral als een orde van grootte moet worden opgevat. Ten slotte is ingegaan op systeemrisico, het risico dat financiële problemen bij bfi’s overslaan naar het financiële systeem en de reële economie. Bij niet-financiële bfi’s is dit risico verwaarloosbaar. Bij dochters van financiële instellingen, zogenaamde financiële bfi’s, spelen wel risico’s, waar verder op in wordt gegaan in deel C van dit onderzoek over schaduwbankieren. Via Nederlandse bfi’s stromen grote bedragen van buitenlandse bedrijven naar andere buitenlandse bedrijven. Over het algemeen spelen fiscale redenen hierbij een rol, maar ook andere elementen van het Nederlandse vestigingsklimaat kunnen een factor zijn. Internationaal woedt er, politiek en maatschappelijk, een discussie over belastingontwijking. In deze discussie spelen belastingstructuren via bfi’s, die bedoeld zouden zijn om belasting te ontwijken, een rol.248 Hoewel dit binnen de grenzen van de wet valt, gaan er steeds meer stemmen op om deze mogelijkheid aan te pakken, zo mogelijk in internationaal verband. Waar belastingontwijking in de categorie ‘grijstint’ valt, kunnen bfi’s ook worden gebruikt voor, of een rol spelen in illegale activiteiten. De mogelijkheid van illegale activiteiten door of via bfi’s leidt tot integriteitrisico’s. Maar ook aan belastingontwijking zijn, los van de morele discussie, risico’s verbonden voor Nederland. De omvang van de financiële bedragen die door bfi’s stromen, en de financieringsactiviteiten die daarmee gepaard gaan, leidt daarnaast tot financieel-economische risico’s. Financiële problemen bij bfi’s of bij groepsmaatschappijen van bfi’s hebben (via de bfi’s) mogelijk impact op het financieel systeem en de bredere economie, er is dan sprake van systeemrisico. Dit hoofdstuk bespreekt de risico’s voor Nederland die gepaard gaan met de vestiging van bfi’s.

248

In hoofdstuk 4 is toegelicht dat belastingontwijking niet vast te stellen is, omdat een eenduidige definitie ontbreekt. Het is aan de politiek wat daadwerkelijk onder belastingontwijking wordt verstaan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

124

HOOFDSTUK 6

6.1 Integriteitrisico’s Bfi’s zijn schakelpunten in ketens van vaak meerdere bedrijven, waarbij financiële stromen ook via niet-bfi’s kunnen verlopen. Het is niet altijd duidelijk in de keten wat de herkomst en bestemming van de middelen is.249 Van deze intransparantie kan misbruik gemaakt worden, om illegale activiteiten te ontplooien. Gedacht kan worden aan belastingontduiking, fraude en witwaspraktijken. Los van de onwettigheid, kunnen deze activiteiten tot financiële schade leiden. Belastingontduiking leidt bijvoorbeeld tot een direct verlies aan belastinginkomsten voor de betrokken landen. Daarnaast kunnen incidenten op dit vlak resulteren in reputatieschade voor de bfi-sector, de multinationals die eigenaar zijn van de bfi’s, de trustkantoren als belangrijkste dienstverleners van bfi’s en gerelateerde bedrijven zoals banken. Meer in brede zin kan het de reputatie van Nederland als vestigingsland of zijn positie in internationale (politieke) overlegorganen schade berokkenen. DNB (2007) spreekt in dit verband over integriteitrisico’s. Hoewel het belang van deze risico’s door de wetgever en de financiële toezichthouders wordt onderkend, is er in Nederland geen direct toezicht op de financiële positie of de integriteitrisico’s van bfi’s. Wel is er sprake van indirect toezicht via trustkantoren en de integriteitwetgeving. Ongeveer driekwart van de bfi’s wordt beheerd door trustkantoren. Deze worden gezien als “poortwachter tot de financiële sector in Nederland, onder meer ten opzichte van bfi’s” (DNB, 2007, p. 68). Trustkantoren zijn vergunningsplichtig en staan onder toezicht van DNB op grond van de Wet toezicht trustkantoren (Wtt). Toetsen op de betrouwbaarheid van bestuurders, commissarissen en aandeelhouders alsmede op de administratieve organisatie om het materialiseren van integriteitrisico’s te voorkomen zijn onderdeel van de vergunningverlening. De trustkantoren worden verantwoordelijk gehouden voor het zo mogelijk inperken van integriteitrisico’s, en het toezicht van DNB is gericht op deze verantwoordelijkheid. Verder dienen banken, trustkantoren en zakelijke dienstverleners zich te houden aan de integriteitwetgeving, waaronder de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft), Wet melding ongebruikelijke transacties, de Wet identificatie bij dienstverlening en de Sanctiewet 1977.250 Deze houden onder meer in dat ongebruikelijke transacties gemeld moeten worden en er geen zaken mogen worden gedaan met relaties die voorkomen op de Europese lijst van personen, groepen en entiteiten die aan sancties onderworpen zijn. Ook dienen banken op grond van de Wet financieel toezicht een ‘ken-uwcliënt-beleid’ te voeren. De integriteitwetgeving in Nederland bevordert de beheersing van integriteitrisico’s ten aanzien van bfi’s. Desalniettemin kunnen “incidenten op integriteitgebied […] nooit volledig [worden] uitgesloten” (DNB, 2007, p. 68). In 2012 heeft DNB onderzoek gedaan naar 11 trustkantoren 249 250

Niet duidelijk voor bijvoorbeeld toezichthouders of instanties die zich met het voorkomen van illegale activiteiten bezighouden. Voorheen waren de Wet melding ongebruikelijke transacties en de Wet identificatie bij dienstverlening relevant. Deze zijn opgegaan in de Wwft. Zie http://www.toezicht.dnb.nl/4/6/50-204680.jsp.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

RISICO

125

waar een aanzienlijk integriteitrisico werd vermoed. Bij één kantoor is een formele maatregel genomen om het kantoor te bewegen maatregelen te nemen.251 De exacte ernst van de risico’s, voor zover geconstateerd, is niet openbaar, noch in hoeverre overtredingen en risico’s direct relateren aan bfi’s. Hoewel dus indirect in het zicht van de toezichthouder, is het niet eenvoudig om de exacte omvang van integriteitrisico’s van Nederlandse bfi’s vast te stellen. Dit is niet verwonderlijk, aangezien het per definitie de doelstelling is van partijen die dergelijke activiteiten ontplooien om deze zoveel als mogelijk buiten het zicht te houden. In internationale studies is wel getracht belastingontduiking en –ontwijking te kwantificeren, maar eenduidige conclusies ontbreken vooralsnog (zie hoofdstuk 4.1). Er zijn twee invalshoeken om de risico’s ten aanzien van Nederlandse bfi’s nader te duiden. Ten eerste kan gekeken worden naar het aantal bfi’s dat daadwerkelijk onder indirect toezicht staat. Aangezien dit toezicht verloopt via de trustkantoren in hun rol als poortwachter, betreft dit de bfi’s die klant zijn bij een trustkantoor. In 2008 betrof dit bijna driekwart van het aantal bfi’s, in 2010 is het aandeel licht gestegen naar 78 procent.252 Het zijn volgens DNB echter vooral kleinere partijen die zich voor relevante dienstverlening tot trustkantoren richten. Dit betekent dat, in termen van financiële stromen, een groter deel dan 25 procent niet onder indirect toezicht valt.253 Anderzijds: juist grote partijen staan veelal onder grotere publieke aandacht, en lopen een groter reputatierisico. Daarnaast maken grotere partijen over het algemeen geen gebruik van de diensten van trustkantoren, omdat ze zelf de benodigde mensen en/of expertise in huis hebben. Hiertoe behoren bijvoorbeeld ook banken, die onder het bankentoezicht vallen. Op basis van de aantallen bfi’s die niet onder (indirect) toezicht vallen, kunnen geen harde conclusies over de omvang van integriteitrisico’s worden getrokken. Het geeft wel een indicatie bij het deel van de financiële stromen dat onder de radar van de toezichthouders blijft. Een tweede invalshoek betreft een beoordeling van de landen waar de bfi-geldstromen vandaan komen, en waar ze naartoe gaan. Hoe groter de intransparantie over de herkomst en bestemmingen van geldstromen in de bfi-ketens, hoe groter het integriteitrisico. DNB verzamelt data over de herkomst en bestemming van deze geldstromen, wat een eerste voorwaarde is voor transparantie en gedegen toezicht.254 Maar dit is niet in alle landen zo. Geldstromen van Nederlandse bfi’s van of naar landen die transparantie aangaande geldstromen en de bijbehorende eigenaren belemmeren, kunnen als ‘potentieel risicovol’ worden bestempeld.255 251 252 253

254 255

Nieuwsbericht op www.dnb.nl, 15-2-2013, Red flags, de grote risico’s, onderzocht en aangepakt. DNB (2008) respectievelijk interne cijfers DNB op basis van populatiegegevens 2010. Grote partijen staan veelal onder grotere publieke aandacht, en lopen een groter reputatierisico. Daarnaast maken deze partijen over het algemeen geen gebruik van de diensten van trustkantoren omdat zij zelf de benodigde mensen en/of expertise in huis hebben. Hiertoe behoren bijvoorbeeld ook banken, die onder bankentoezicht vallen. DNB verzamelt deze gegevens uit hoofde van haar statistische verantwoordelijkheid. Ter illustratie: trustkantoren behoren zicht te hebben op de uiteindelijke belanghebbende van hun klanten (de zogenoemde ultimate beneficiary owners, UBO’s), om de herkomst en bestemming van geldstromen en relevante integriteitrisico’s vast te kunnen stellen. Dit wordt bemoeilijkt als klanten worden aangebracht via landen met een geheimhoudingsplicht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

126

HOOFDSTUK 6

Als onderdeel van een project met betrekking tot harmful tax practices stelt de OECD lijsten op van landen wiens fiscaal beleid, in verschillende gradaties, schadelijke elementen bevat.256 Deze landen worden veelal aangeduid als tax havens.257 De OECD heeft in de beoordelingen van landen de nadruk de afgelopen jaren steeds meer op transparantie in het kader van belastingstandaarden gelegd. Daarbij houdt de OECD tevens rekening met aankondigingen van het doorvoeren van standaarden en de gradaties van invoering. In de update van 2012 categoriseert de OECD alle landen als ‘jurisdictions that have substantially implemented the internationally agreed tax standard’. Hoewel er wel degelijk landen zijn die transparantie belemmeren, biedt de OECD-lijst hiervoor geen concrete aanknopingspunten.258 Dit kan deels komen doordat wordt gekeken naar gradaties van invoering (substantially implemented) en doordat de nadruk ligt op puur belastinggerelateerde transparantie. Beter bruikbaar is de ‘secrecy score’ die Tax Justice Network in 2011 heeft opgesteld.259 Hierin wordt op basis van diverse bronnen aangaande wet- en regelgeving voor 73 jurisdicties een score opgesteld.260 Jurisdicties met een hoge score zijn “more opaque in the operations they host, less engaged in information sharing with other national authorities and less compliant with international norms relating to combating money-laundering” (TJN, 2011, p. 2). Deze definitie sluit aan bij intransparantie in het kader van integriteitrisico’s. De methodiek geeft geen direct inzicht in wat een ‘te hoge’ score zou zijn. In dit rapport wordt de aanbeveling van Tax Justice Network gevolgd, om voor onderzoeksdoeleinden uit te gaan van landen met een score hoger dan 66.261 Tabel 38 geeft aan in hoeverre bfi’s dividend, rente en royalty ontvangen uit en betalen aan groepsmaatschappijen in landen met een hoge secrecy score.262 Zowel in bedragen als percentages van de totale in- en uitgaande stromen is de relatie met landen met een hoge secrecy score substantieel. In aantallen bfi’s gaat het vermoedelijk om ongeveer 10 procent van het totaal aantal van grootste bfi’s waarop de gegevens zijn gebaseerd.

256 257 258 259

260

261 262

Zie bijvoorbeeld OECD (2000), OECD (2008), OECD (2012a) en Jackson (2010). Zie Bijlage B voor een toelichting op (nuances bij) het gebruik van de term ‘tax haven’. Een land dat hier openlijk voor uitkomt is Oostenrijk. Dit land heeft publiekelijk aangegeven te willen vasthouden aan zijn bankgeheim. De secrecy score is onderdeel van de financial secrecy index. In deze index wordt rekening gehouden met de grootte van een land. Het werk uit 2011 borduurt voort op eerder werk uit 2009. Zie www.financialsecrecyindex.com. De score wordt gebaseerd op basis van 15 hoofdindicatoren, zoals bankgeheim, vastlegging van de uiteindelijk belanghebbende en publicatie van eigendomsdetails. Voor een verdere toelichting op samenstelling van de score en de index, alsmede voor de keuze van de landen die worden beoordeeld, zie TJN (2011). De opstellers van de score geven een aantal mogelijkheden voor het vaststellen van een kritische grens. Deze grens, hoewel deels arbitrair, wordt aangemerkt als een goede grens voor onderzoeksdoeleinden. Idealiter zou tevens gekeken worden naar de uiteindelijke belanghebbende (UBO’s) van de geldstromen van bfi’s. Deze gegevens waren echter nog niet beschikbaar tijdens de uitvoering van dit onderzoek.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

RISICO

127

Tabel 38

Bruto stromen van en naar landen op de Secrecylijst (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen × €1 mln.) 2010

2011



% totale stroom

aantal bfi’s



% totale stroom

aantal bfi’s

Royalty's

NB

NB

16

NB

NB

16

Dividend

22.822

Rente intragroep

1.312

24,0%

113

23.810

20,5%

115

6,3%

177

2.139

9,1%

177

833

14,8%

175

856

15,2%

186

Royalty's

NB

NB

12

NB

NB

12

Dividend

15.630

23,6%

44

10.320

19,2%

50

Rente intragroep

3.081

31,5%

211

3.042

28,3%

202

Rente extern

7.410

39,1%

184

8.094

40,6%

193

Inkomend vanuit landen Secrecylijst

Rente extern Uitgaand naar landen Secrecylijst

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; getallen betreffen bruto stromen.

Deze cijfers moeten met grote voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Ze geven een indicatie voor het mogelijke bestaan van integriteitrisico’s: een gebrek aan transparantie.263 Het is niet gezegd dat de betreffende bfi’s en transacties illegaal zijn, maar dat illegaliteit bij stromen naar en van deze landen moeilijk is vast te stellen. Net zo min als de analogie ‘waar rook is, is vuur’ opgaat, geldt ook het omgekeerde. Bfi’s en stromen die niet in de tabel zijn opgenomen, kunnen net zo goed onderhevig zijn aan integriteitrisico’s. Wel mag aangenomen worden dat de kans op incidenten kleiner wordt naarmate landen meer transparantie betrachten, omdat het dan moeilijker is om illegale transacties buiten beeld te houden.

6.2 Reputatie als ‘belastingparadijs’ Naar aanleiding van een nieuwe fiscale strategie binnen de EU werd het belastingbeleid van landen in 1999 door de Primarolo Werkgroep afgezet tegen een code of conduct.264 De Primarolo Werkgroep identificeerde 271 potentieel schadelijke maatregelen in de lidstaten, waarvan er 66 daadwerkelijk schadelijk werden geacht. Nederland kwam met tien schadelijke maatregelen als slechtste EU-land naar voren. Ook de OECD bestempelde diverse Nederlandse regelingen aan het begin van dit millennium als “potentially harmfull”.265 Na 1999 zijn in reactie op de bevindingen van de Primarolo Werkgroep aanpassingen gedaan aan het Nederlandse fiscale beleid. Zo werden de bestaande rulingpraktijken aangepast, wat onder 263 264

265

Daarbij zij nogmaals vermeld dat de grenswaarde om te bepalen welke landen een ‘te hoge’ secrecy score hebben, deels arbitrair is vastgesteld. In 1997 werd een een nieuwe fiscale strategie door de Europese Commissie bekendgemaakt, het zogeheten ‘pakket-Monti’. Hierin werd ook een gedragscode voor de heffing van belastingen op ondernemingen geschetst. Op de naleving van deze code zou worden toegezien door de zogenaamde ‘Primarolo-groep’. Deze Gedragscodegroep moest gevallen van onbillijke vennootschapsbelasting onderzoeken. De groep stelde in 1999 zijn verslag voor, waarin 66 belastingpraktijken werden geïdentificeerd die binnen vijf jaar dienden te worden afgeschaft. Zie de sectie ‘Feiten over de Europese Unie’ op http://www.europarl.europa.eu (geraadpleegd op 1-5-2013) en Primarolo Group (2000). OECD (2000).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

128

HOOFDSTUK 6

andere leidden tot het instellen van de Advance Pricing Agreements en de Advance Tax Rulings. Daarmee werd beoogd beter aan te sluiten bij de OECD-verrekenprijsrichtlijnen, en de transparantie te vergroten. In 2002 werd tevens de deelnemingsvrijstelling beperkt.266 Met deze aanpassingen van de fiscale faciliteiten leek Nederland zich in de internationale politieke arena aan het stempel van belastingparadijs te hebben onttrokken. Aan het maatschappelijke debat was daarmee nog geen einde gekomen. Belangenorganisaties zoals Tax Justice Network en Somo blijven hameren op mogelijk schadelijke elementen in het Nederlandse belastingstelsel, en nadelige gevolgen voor ontwikkelingslanden.267 Ondertussen luwde de discussie over belastingontwijking in het internationale beleidsveld enigszins. De Primarolo werkgroep ging over op richtsnoeren en stapte af van de werkwijze waarbij schadelijke maatregelen centraal staan.268 Parallel is de OECD zich sinds 2000 meer gaan richten op transparantie en uitwisseling van informatie.269 Recent is een kentering merkbaar. Op het internationale politieke toneel is meer aandacht voor internationale belastingplanning en mogelijke belastingontwijking. Eind vorig jaar kondigden Engeland en Duitsland tijdens de G20 aan belastingontwijking te willen aanpakken. Begin dit jaar kwam de OECD met een rapport over het onderwerp, inclusief aanbevelingen om base erosion and profit shifting aan te pakken.270 Nog dit jaar volgt een concreet actieplan. In het verlengde hiervan is er toenemende aandacht in internationaal politiek verband voor fiscale faciliteiten in Nederland die ogenschijnlijk leiden tot misgelopen belastingopbrengsten voor andere landen. In tijden van crisis wordt gewezen op constructies die grote multinationals in staat stellen hun belastingdruk te verlagen, via Nederlandse bfi’s, zoals bleek tijdens de openbare verhoren in de UK van Starbucks en Google.271 In een rapport van de US Congressional Research Service over tax havens presenteert Gravelle (2013) een lijst met landen die voorkomen op meerdere andere tax haven lijsten. Nederland staat niet op deze lijst. De auteur gaat ook in op landen en gebieden die weliswaar niet op de lijst staan, maar wel tax haven karakteristieken hebben. Nederland wordt er in dit kader uitgelicht. De auteur stelt dat “[a] country not on the list…but which is often considered a tax haven, especially for corporations, is the Netherlands” en dat Nederland “is widely considered a tax conduit for U.S. multinationals because of their holding company rules” (Gravelle, 2013, p. 6 resp. p. 14). Los van de fiscale en morele discussie over tax havens en belastingontwijking, speelt hier een reputatierisico voor Nederland. Hoe vaker Nederland in de context van belastingontwijking en tax havens wordt genoemd, hoe meer het gedoemd zal zijn in het beklaagdenbankje plaats te nemen. Hiermee neemt de invloed van Nederland op de internationale fiscale koers (mogelijk) af, en kan het in een breder perspectief hinder ondervinden bij onderhandelingen over internationale 266 267 268 269 270 271

Vermeend et al. (2002). Zie bijvoorbeeld Somo (2006) en Somo (2008). Wel zijn afspraken gemaakt met alle EU-landen om de geïdentificeerde schadelijke maatregelen uit te faseren. Nederland voldoet aan de eisen die OECD hieraan stelt (OECD, 2011). Op de vlakken waar OECD in dit verband naar kijkt, bevindt overigens geen enkel land zich nog op het beklaagdenbankje. OECD (2013). House of Commons, Committee of Public Accounts (2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

RISICO

129

politieke kwesties. Dit moet vervolgens wel in het geheel worden gezien van de internationale politieke belangen, maar ook van de belangen die individuele landen hebben bij hun opstelling in de discussie en het oordeel over andere landen. Het is onmogelijk in te schatten in hoeverre Nederland precies hinder ondervindt, of zal ondervinden, van een mogelijke reputatie als belastingparadijs. Maar het is een niet te verwaarlozen risico. Juist als handelsland is Nederland gebaat bij een internationaal gecoördineerde aanpak van de fiscale problematiek. Ten slotte is het deels de complexiteit en intransparantie van de bfi-sector, en onderliggend de fiscale motieven en structuren, die het risico van verdachtmaking mogelijk maken. Uit dit onderzoek blijkt dat er meer redenen zijn voor de vestiging van bfi’s dan fiscale motieven en dat die fiscale motieven niet op voorhand met belastingontwijking in verband moeten worden gebracht. Hoewel het moeilijk is definitieve conclusies te trekken, omdat belastingontwijking niet eenduidig is gedefinieerd, impliceert de analyse in hoofdstuk 4 dat een aanzienlijk deel van de stromen van bfi’s niet ‘tegen de geest van de wet’ ingaat. Bijvoorbeeld omdat het motief is om dubbele belastingheffing te voorkomen. Uiteindelijk is het een politiek oordeel in hoeverre hier wel of geen sprake is van belastingontwijking. In het kader van de reputatie van Nederland als ‘belastingparadijs’ is het van belang hier transparant over te zijn. Ook bedrijven zouden hierin een rol kunnen spelen, door bijvoorbeeld transparanter te zijn over stromen van en naar low tax jurisdictions.272

6.3 Grondslaguitholling en ontwikkelingslanden In belastingverdragen worden tarieven afgesproken voor bronbelasting op dividend, rente en royalty. Over het algemeen is het de intentie van Nederland de bronbelasting in verdragen te beperken, alhoewel bij ontwikkelingslanden rekening wordt gehouden met specifieke omstandigheden.273 Er worden zowel bronbelastingtarieven afgesproken voor dividend, rente en royalty van het verdragsland naar Nederland als andersom. Over het algemeen liggen de afgesproken tarieven onder de in de nationale wetgeving opgenomen tarieven. Omdat Nederland geen bronbelasting op rente en royalty heft, worden hiervoor geen afwijkende tarieven ten opzichte van de nationale tarieven afgesproken. De gedachte achter het afspreken van lagere bronbelastingtarieven is dat bronbelasting mogelijk leidt tot dubbele belastingheffing.274 Voor dividendbelasting vindt de dubbele heffing plaats in één land: eerst wordt winstbelasting over de winst geheven en vervolgens bronbelasting op het uit te keren dividend.275 Over het algemeen wordt het ontvangen dividend in het ontvangende

272 273

274 275

Low tax jurisdictions spelen een essentiële rol in de analyse in hoofdstuk 4. Zoals daar toegelicht is daarbij voor dividendstromen ook de aard van de activiteiten waaruit dividend wordt ontvangen relevant. Staatssecretaris Weekers verwoordde dit recent als volgt: “[h]oewel Nederland als uitgangspunt hanteert dat bronheffingen verstorend werken en dus ongewenst zijn, is Nederland bereid bij het sluiten van verdragen met ontwikkelingslanden water bij de wijn te doen” (Weekers, 2012, p. 9). Het afspreken van lagere tarieven in belastingverdragen kan in die zin ook worden gezien als een aantrekkelijk element in het vestigingsklimaat. Zie ook hoofdstuk 2.4. Fiscaal gezien wordt dit niet noodzakelijkerwijs als dubbele belastingheffing gezien. Hier wordt ervan uitgegaan dat dit valt onder economische dubbele belastingheffing, zie Box 12 in hoofdstuk 4.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

130

HOOFDSTUK 6

land vrijgesteld van winstbelasting, zodat niet nogmaals belasting over dezelfde winst wordt betaald. Bij rente en royalty vindt de dubbele heffing niet in één land plaats. Rente en royalty zijn veelal aftrekbaar van de belastbare winst, en dus niet belast binnen de winstbelasting van het uitkerende land. Wel kan het uitkerende land bronbelasting heffen over de uit te betalen rente en/of royalty. Daarna wordt de rente en/of royalty veelal deels of geheel belast als onderdeel van de belastbare winst in het ontvangende land. Het daadwerkelijke effect van de lagere bronbelastingtarieven in de belastingverdragen is afhankelijk van de aard van de financiële stroom. Bij dividend wordt de grondslag van het uitkerende land niet aangetast: er wordt over het algemeen belasting geheven als onderdeel van de winstbelasting. Bij rente en royalty is dit wel het geval. Dat wil zeggen: rente en/of royalty wordt niet in het uitkerende land belast als onderdeel van de winstbelasting en als gevolg van het belastingverdrag wordt ook geen of een lagere bronbelasting geheven. De vraag of deze systematiek juist is, hangt sterk af van de discussie over waar inkomen neerslaat en waar dit zou moeten worden belast. Dit is een complexe, fiscale discussie, met economische en politieke dimensies, die alleen effectief internationaal kan worden gevoerd en beslecht. In economische zin is het sluiten van verdragen om dubbele belastingheffing te voorkomen op zich zinvol. In hoofdstuk 4 is reeds ingegaan op de nadelige gevolgen in de vorm van belastingontduiking en/of ontwijking, die mogelijk mede worden gefaciliteerd door belastingverdragen. Een parallelle politieke discussie is of het rechtvaardig is dat sommige landen minder belasting kunnen heffen als gevolg van belastingverdragen. In het bijzonder wordt gewezen op ontwikkelingslanden. In een overzichtstudie naar misgelopen belastinginkomsten in ontwikkelingslanden, concluderen Fuest et al. (2009, p.1) “[t]here are a number of reasons for the failure of many governments in developing countries to provide sufficient public services. A lack of tax revenue is one of them”. De paradox is dat rijkere landen enerzijds grote bedragen ontwikkelingshulp verschaffen en pogen armoede, gezondheidsen leefomstandigheden te verbeteren, terwijl zij de mogelijkheid voor ontwikkelingslanden om zelf belasting te innen deels beperken via belastingverdragen.276 Daar komt bij dat het relatief complex is om winstbelasting te heffen, terwijl bronbelasting heffen relatief eenvoudig is. Omdat in ontwikkelingslanden de noodzakelijke mankracht of expertise nog wel eens ontbreekt voor het heffen van winstbelasting, is bronbelasting vaak de primaire bron voor belastingopbrengsten.

276

Een soortgelijke discussie speelt momenteel met betrekking tot landen die financiële noodhulp krijgen naar aanleiding van de financiële en eurocrisis.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

RISICO

Box 18

131

Nog geen eenduidig empirisch bewijs van misgelopen belasting door ontwikkelingslanden

Hoewel het een belangrijk thema in de maatschappelijke discussie is, is er relatief weinig harde informatie over belastingopbrengsten die ontwikkelingslanden (zouden) mislopen als gevolg van internationale tax planning en belastingontwijking en -ontduiking. OECD (2013) verwijst in dit kader naar twee studies van Fuest et al. waar de internationale literatuur over dit onderwerp wordt weergegeven. In een overzichtsstudie uit 2009 stellen Fuest et al., vast dat ontwikkelingslanden substantieel lagere belastingopbrengsten realiseren ten opzichte van het bruto binnenlandse product dan OECD-landen. Dit komt deels doordat deze landen maar moeilijk in staat zijn de benodigde belastingen te innen. Empirisch bewijs van de stelling dat dit belastinggat in belangrijke mate wordt veroorzaakt door belastingontwijking en- ontduiking is echter beperkt. De schrijvers concluderen: “As an overall assessment of the literature on tax gap estimates for the developing world, we conclude that the available knowledge on tax revenue losses in developing countries caused by tax evasion and tax avoidance is very limited. This is partly due to the lack of data and partly due to methodological shortcomings of existing studies” (Fuest et al., 2009, p.VI). De schrijvers komen tot gelijksoortige conclusies in Fuest et al. (2010). Dit betekent niet dat er geen relatie is tussen de relatief lage belastingopbrengsten in ontwikkelingslanden en belastingontwijking, maar dat dit empirisch niet (eenduidig) is vastgesteld. Meer werk is nodig op dit vlak. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op OECD (2013), Fuest et al. (2009), Fuest et al. (2010).

Hoewel van groot belang als onderdeel van het maatschappelijke debat, valt een dergelijke politieke discussie buiten de scope van dit onderzoek. Wel is het mogelijk de discussie te voeden met cijfermateriaal. Een eerste stap is te kijken naar de mate waarin bfi’s transacties uitvoeren met ontwikkelingslanden. In totaal hebben slechts enkele tientallen, tot maximaal 100, bfi’s dividend-, rente- en/of royaltystromen op of van ontwikkelingslanden. Voor zover er stromen plaatsvinden, speelt dit dus bij een beperkt aantal bfi’s. Dit leidt er ook toe dat de gerelateerde bedragen niet beschikbaar zijn.277 Alleen over door bfi’s ontvangen dividend van en uitgaande intragroep rente aan ontwikkelingslanden zijn gegevens beschikbaar.278 Ontvangen dividend uit ontwikkelingslanden bedraagt bijna € 3,3 miljard in 2011, ongeveer 2,5 procent van het totaal aan ontvangen dividend. Uitgaande rente aan groepsbedrijven in ontwikkelingslanden bedroeg € 29 miljoen in 2011. Hoewel niet verwaarloosbaar, zijn de stromen op ontwikkelingslanden voor de variabelen waarover informatie beschikbaar is, dus relatief klein in het geheel van bfi-stromen. Een tweede stap is te kijken naar ontwikkelingslanden die een verdrag met Nederland hebben gesloten. Door het afsluiten van het verdrag worden over het algemeen de brontarieven verlaagd. Dit betekent dat het ontwikkelingsland minder bronbelasting zal innen over aan bfi’s betaalde

277 278

Als gevolg van de toets op dominantie met het oog op herleidbaarheid van gegevens, zie Bijlage I. Op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

132

HOOFDSTUK 6

dividend- rente-, en royaltybedragen.279 Hiervan kan een ruwe inschatting worden gemaakt door de gemiddelde nationale tarieven van ontwikkelingslanden waarmee Nederland een verdrag heeft, te vergelijken met de gemiddelde tarieven in de afgesloten verdragen, en de reductie in het gemiddelde belastingtarief te berekenen over de bruto bedragen aan dividend, rente en royalty die vanuit relevante ontwikkelingslanden worden betaald aan bfi’s.280 Zoals hierboven gesteld, zijn alleen stroomgegevens over dividend beschikbaar. Tabel 39 illustreert de resultaten. Gemiddeld over 2010 en 2011 ontvingen ontwikkelingslanden minder belastingopbrengsten als gevolg van verdragen met Nederland in de orde van grootte van € 100 miljoen. Tabel 39

Reductie in ontvangen bronbelasting op dividend aan bfi's als gevolg van verdragen met Nederland (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen × €1 mln.) Inkomende dividendstroom ontwikkelingslanden met verdrag

Inschatting belastingreductie Gemiddelde tariefreductie a.g.v. verdrag ad 5,1%

2010

1.364

70

2011

2.850

145

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; voor de berekening is een gemiddelde bepaald voor de tarieven die nationaal gelden (zonder verdrag) en de tarieven die zijn opgenomen in de verdragen die Nederland met ontwikkelingslanden heeft, waarna het verschil in tarief is vermenigvuldigd met de bruto stroom; voor de definitie van ontwikkelingslanden is uitgegaan van de DAC-lijst van de OECD, waarbij de volgende groepen landen als ontwikkelingsland zijn aangemerkt: ‘least developed countries’, ‘other low income countries’ en ‘lower middle-income 281 countries’ (OECD, 2012a). De laatstgenoemde categorie wordt niet altijd tot de ontwikkelingslanden gerekend, maar is hier bewust meegenomen om een bovengrens te bepalen.

De bedragen in de tabel geven een ruwe indicatie van de reductie in belastingopbrengsten die niet zonder verdere nuancering geïnterpreteerd mag worden. Als gevolg van de verdragen geldt over het algemeen ook een lager brontarief over dividend van Nederlandse bfi’s naar de ontwikkelingslanden. Waar in Nederland in beginsel een dividendbelastingtarief van 15 procent geldt, zal als gevolg van het verdrag nu een lager bedrag in Nederland achterblijven. Dit betekent tegelijkertijd dat het bedrag dat naar de ontwikkelingslanden kan gaan, hoger is. De reductie in dividendbelastingopbrengsten zou voor dit effect moeten worden gecorrigeerd.282 Meer in den brede resulteren de lagere verdragstarieven in lagere belastingafdrachten in de ontwikkelingslanden, waarvan de bedrijven die daar gevestigd zijn kunnen profiteren. Net zoals het Nederlandse fiscale klimaat bedrijven aantrekt, geldt dat ook voor ontwikkelingslanden. Het is de vraag hoe groot de rol is die fiscale overwegingen spelen in de keuze voor vestiging in ontwikkelingslanden, en of internationale concerns hun bedrijven zouden verplaatsen naar andere gebieden als de verdragen zouden worden opgezegd. Dit zal sterk afhangen van het type bedrijf.

279 280

281

282

Uiteraard geldt dit ook voor bedragen die ontwikkelingslanden betalen aan andere bedrijven in Nederland. Hier staat echter de reductie in belastinginkomsten door betalingen aan bfi’s centraal. Hierbij is een gemiddelde berekend van het gemiddelde minimum en maximum nationaal tarief en van het minimum en maximum van het verdragstarief. Vervolgens is het gemiddelde genomen van de minima en maxima. Het verschil hiertussen is genomen als gemiddelde reductie van het brontarief als gevolg van de afgesloten verdragen. Het vaststellen van de werkelijke gemiddelde (effectieve) tarieven per land ligt buiten de scope van dit onderzoek. De berekening geeft daarmee een zeer ruwe inschatting, die slechts gebruikt kan worden om de orde van grootte aan te geven. Het onderscheid tussen de groepen wordt bepaald op basis van Gross National Income per capita per jaar. Bij de landen in de ‘middle-income’ groep ligt dit tussen $ 1006-3975 (cijfers 2010). Deze groep bevat landen zoals Bolivia, Indonesië en Irak. Het is aannemelijk dat niet dit hele bedrag als extra dividend naar ontwikkelingslanden gaat, omdat er ook kan worden gestuurd op een netto dividenduitkering. Een deel van het genoemde bedrag zal dan mogelijk in Nederland achterblijven als extra ingehouden winst.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

RISICO

133

Handelsvestigingen zijn makkelijk te verplaatsen, productiebedrijven al lastiger en grondstoffendelvende vestigingen in het geheel niet. Overigens is het ook mogelijk dat de nationale overheden in ontwikkelingslanden aantrekkelijke fiscale regelingen bieden om bedrijven aan te trekken. Indien dit betrekking heeft op bronbelasting, heeft dit mogelijk impact op de directe impact die verdragen hebben bij de afname van belastingopbrengsten.283 Ten slotte moet een conceptueel onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds dividend en anderzijds rente en royalty. Zoals hierboven reeds vastgesteld, is de reductie in dividendbelasting niet zozeer te kwalificeren als het resultaat van ‘grondslaguitholling’, omdat er normaliter wel winstbelasting wordt geheven in het ontwikkelingsland. De grondslag wordt in dit geval dus wel degelijk belast.284 Voor de reductie in rente- en royaltybelasting is er uit oogpunt van het ontwikkelingsland wel sprake van grondslaguitholling.

6.4

Systeemrisico

Systeemrisico gaat over de mogelijkheid dat financiële problemen bij een individuele partij gevolgen hebben voor de bredere economie.285 De term wordt over het algemeen gebruikt in relatie tot banken en het financieel systeem. De verwevenheid van financiële partijen, en de aard van hun activiteiten, kan leiden tot systeemrisico, zoals onder andere is gebleken tijdens de recente financiële crisis.286 De zorgen over systeemrisico zijn een belangrijke motor achter de aandacht voor schaduwbankieren, de tweede pijler waar dit onderzoek zich op richt. Zoals in dat deel van het onderzoek naar voren komt, speelt systeemrisico in beginsel vooral als krediet wordt aangetrokken van en verstrekt aan derden of als het eerste wordt gecombineerd met investeringen in kredietgerelateerde producten. Na een periode eind jaren ’90 waarin dergelijke bancair getinte financieringsactiviteiten door bfi’s fors toenamen, is dit via additionele criteria aan bfi’s voor het grootste deel aan banden gelegd (zie Box 19). Voor bfi’s die onderdeel zijn van een financiële groep blijft het wel mogelijk om dergelijke quasi-bancaire activiteiten te ontplooien.

283

284 285

286

In de interviews werd Zambia als voorbeeld genoemd. Daar geldt lokaal een vrijstelling van de bronbelasting als in suikerrietplantages wordt geïnvesteerd. Verdragen hebben in dat geval geen impact meer op de opbrengsten aan bronbelasting. Dit laat onverlet dat de opbrengsten afnemen. Of dit ‘terecht’ is, is onderdeel van de eerdergenoemde politieke discussie over belastinggrondslagen. Anabtawi et al. (2011) definiëren systeemrisico als “the risk that a localized adverse shock, such as the collapse of a firm or market, will have repercussions that negatively impact the broader economy”. Zie bijvoorbeeld Schwarcz (2008) en Eijffinger (2010) voor een overzicht van definities van systeemrisico en Anabtawi and Schwarcz (2011) voor een uitgebreid analytisch kader. In lijn met de nadruk op het financieel systeem, definiëren Adrian et al. (2010) systeemrisico als “the risk that the stability of the financial system as a whole is threatened”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

134

HOOFDSTUK 6

Box 19

Quasi-bancaire activiteiten door bfi's van korte duur

DNB (2000) beschrijft de ontwikkeling waarin bfi’s eind jaren ’90 quasi-bancaire activiteiten gingen ondernemen, en hoe dit vervolgens is ingedamd door het opleggen van aanvullende criteria: “Dit betekende dat sommige bfi’s zich zowel bij het aantrekken als bij de uitzetting van gelden tot derden wendden. Deze combinatie van activiteiten deed het onderscheid tussen financieringsmaatschappij en kredietinstelling vervagen en bracht bfi’s onder de reikwijdte van de Wet toezicht kredietwezen. De [Nederlandsche] Bank heeft daarop de criteria voor onder toezichtstelling zo bijgesteld dat financieringsmaatschappijen die zowel bij derden gelden aantrekken als uitzetten, buiten het bancaire toezicht zullen blijven indien zij zich bij hun activiteiten buiten het concern beperken tot zogenoemde professionele marktpartijen en de kredietuitzettingen buiten het eigen concern maximaal 5 procent van het eigen balanstotaal zijn. Het gelijktijdig aantrekken en uitzetten van gelden bij het publiek blijft derhalve voorbehouden aan onder toezicht staande banken. Door deze aanscherping van de voorschriften heeft de ontplooiing van activiteiten buiten concernverband slechts kort geduurd en is deze nadien ook beperkt gebleven” (DNB, 2000, p.25). Bron:

DNB (2000).

Voor de discussie over systeemrisico is het daarom vooral van belang te kijken naar bfi’s die onderdeel zijn van een financiële groep.287 In lijn met deze conclusie maakt DNB (2012) in het kader van het onderzoek naar schaduwbankieren onderscheid tussen bfi’s die verbonden zijn aan een financiële instelling (financiële bfi’s) en bfi’s die dit niet zijn (niet-financiële bfi’s). Voor wat betreft schaduwbankieren richt DNB vervolgens de aandacht op financiële bfi’s. Het zijn immers vooral deze bfi’s die een rol (kunnen) spelen in het financiële intermediatieproces, en daardoor relevant zijn voor systeemrisico. Binnen de categorie financiële bfi’s maakt DNB verder onderscheid naar bancaire bfi’s, securitisatievehikels en ‘overige’ financiële bfi’s. Tabel 40 geeft een overzicht van aantallen en balanstotalen van de indeling naar financiële en niet-financiële bfi’s, en een verdere onderverdeling van de eerste groep. Tabel 40

Financiële BFI’s (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen × €1 miljard.) Aantal

Balanstotaal

1.154

2.281

Totaal

338

432

Bancair

66

277

SPV

190

83

Overig

82

73

Niet-financiële bfi's Financiële bfi's

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Deze tweedeling wordt in het vervolg van dit rapport aangehouden. Ten behoeve van het overzicht worden financiële bfi’s in het onderdeel ‘schaduwbankieren’ in detail besproken. Ook wordt daar nader ingegaan op de uitsplitsing naar bancair, SPV en overig. Hier wordt volstaan met de conclusies op hoofdlijnen.

287

Voor alle duidelijkheid zij vermeld dat financiële problemen bij of via bfi’s vooral impact hebben op concerns en bedrijven in buitenlandse handen. Het gaat hier in beginsel dus om risico’s voor het buitenland. Tegelijkertijd is het kenmerk van systeemrisico juist dat het grensoverschrijdend is. Daarnaast zijn er mogelijk ook overloopeffecten naar zustermaatschappijen van bfi’s in Nederland.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

RISICO

135

Het is eerst nog de moeite waard om te beoordelen of niet-financiële bfi’s inderdaad geen of amper externe kredieten verschaffen of investeren in kredietgerelateerde producten.288 Tabel 41 laat zien dat dit het geval is. Tabel 41

Externe kredietverschaffing niet-financiële bfi’s (o.b.v. grootste bfi’s, 2011) %Balanstotaal

Uitstaand krediet buiten de groep

0,9%

Uitstaand rekening courant buiten de groep

0,7%

Investeringen in kredietgerelateerde producten

1,0%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

De kredietverlening en investeringen in kredieten door financiële bfi’s bedraagt 57 procent van het balanstotaal. Hiervan bestaat 49 procent uit kredietverlening. Gecombineerd met een hoge leverage (67 procent), waarvan een groot deel van buiten de groep komt, ondernemen financiële bfi’s activiteiten die in lijn liggen met het bancaire bedrijf. Dit betreft weliswaar grotendeels intragroep kredietverstrekking, maar er kan ook via bijvoorbeeld deelnemingen in groepsmaatschappijen indirect worden bijgedragen aan kredietintermediatie door de groep als geheel. Er vindt daarbij echter geen (negatieve) looptijdtransformatie plaats. Over de verweving met banken en andere financiële instellingen is te weinig bekend voor een eenduidig oordeel. Op basis van de beschikbare gegevens en de kenmerken van de sector, is het aannemelijk dat de verweving hoog is. In de conclusies in het onderdeel over schaduwbankieren (deel C van dit onderzoek) wordt het risico van financiële bfi’s onderverdeeld in de categorie ‘midden’. Een toezichtsblik op deze groep lijkt dan ook zinvol. De financiële bfi’s vallen onder verantwoordelijkheid van de toezichthouder in het moederland, de home supervisor. DNB heeft er geen zicht op of en zo ja, in hoeverre dit daadwerkelijk plaatsvindt. Als er toezicht plaatsvindt, is het aannemelijk dat dit gebeurt aan de hand van consolidatie van de bfi in de cijfers van de moeder en dat er dus indirect toezicht plaatsvindt.

288

In 2000 stelde DNB al dat er amper tot geen externe kredietverschaffing meer plaatsvond. In 2007 concludeert DNB daarnaast: “…[o]ok gebruiken de moedermaatschappijen bfi’s niet of nauwelijks voor investeringen in financiële activa, zoals aandelen of obligaties, buiten de eigen groep” (DNB, 2007, p.67). Het vermoeden is dan ook dat deze bedragen ook nu niet groot zullen zijn.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

137

Literatuur Amadeus Adrian, T. & Brunnermeier, M.K. (2011). CoVaR, Federal Reserve Bank of New York, Staff Report 348, revised September 2011. Amsterdam in Business (2013). jaarverslag 2012. 02-2013. Anabtawi, I. & Schwarcz, S.L. (2011). Regulating Systemic Risk: Towards and Analytical Framework, Notre Dame Law Review, Vol. 86, No4. Baaij, M.G., Bosch, F.A.J. van den, Volberda, H.W. & Mom, T.J.M. (2009). Wederzijds profijt: De strategische waarde van de Top 100 concernhoofdkantoren voor Nederland en van Nederland voor deze Top 100. Bellingwout et al. (2012). Corporate taxation of headquarter services in Europe. Amsterdam and Mannheim. Berkhout, E., & Salverda W., (2013). Development of the public-private wage differential in the Netherlands 1979 – 2009. SEO Discussion paper nr. 71. ChristianAid (2008). Death and taxes: the true toll of tax dodging. 05-2008. ChristianAid (2009). False profits: robbing the poor to keep the rich tax-free. 03-2009. Deloitte (2013). Survey into substance, place of business and tax avoidance. 03-2013. De Volkskrant (2013). Fiscale wirwar in vrijplaats Nederland, 23-01-2013. DNB (2006). Risicobeheersing door geldtransactie- en trustkantoren, DNB Kwartaalbericht 032006. DNB (2007). Bijzondere financiële instellingen: integriteitrisico bij grote geldstromen. DNB (2007). Bijzondere financiële instellingen - Integriteitsrisico bij grote geldstromen. DNB kwartaalbericht maart 2007, 65-68. DNB (2008). Nederland nog steeds aantrekkelijk voor bfi’s. DNB Statistisch Bulletin september 2008, 21-24. DNB (2009b) Ontwikkelingen van Nederlandse BFI’s in 2011. Statistisch Nieuwsbericht. 30-012013.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

138

DNB (2009). Stagnatie bij bancaire BFI’s, groei van activiteiten bij overige BFI’s, Statistisch Bulletin september 2009. DNB (2012). Betalingsbalans en sectorrekeningen, Profiel Bijzondere Financiële Instellingen, toelichting op maand- en jaarrapportages. Economist Intelligence Unit (2012). Best cities ranking and report. Eijffinger, S. (2010). Defining and measuring systemic risk, Note to the European Parlement, IP/A/ECON/FWC/2009-040/C4. Eurodad (2011). Exposing the lost billions. How financial transparency by multinationals on a country by country basis can aid development. 11-2011. Eynatten, W., (2008). European R&D and IP Tax Regimes: A Comparative Study. Intertax, Volume 36, Issue 11. Kluwer Law International 2008. Financial Stability Forum (2000). Report of the Working Group on Offshore Financial Centres. Basel: Financial Stability Forum. Finnerty, C., Merks P., Petriccione M., & Russo, R., (2007). International tax planning, IBFD Publications BV. Fuest, C., & Riedel, N., (2009). Tax evasion, tax avoidance and tax expenditures in developing countries: A review of the literature. Oxford University Centre for Business Taxation, 062009. Fuest, C., & Riedel, N., (2010). Evasion and tax avoidance in developing countries: The role of international profit shifting. Oxford University Centre for Business Taxation, 06-2010. Gemeente Amsterdam Economische Zaken (2011). Toerisme in Amsterdam en regio 2011-2012: Gasten en overnachtingen 2011 en hotels medio 2012. Project 12138. Global Financial Integrity (2012). Illicit Financial Flows From Developing Countries: 2001-2010. December 2012. Gravelle J.G. (2013). Tax Havens: International Tax Avoidance and Evasion. Congressional Research Service, 23-01-2013. Hong Q., & Smart, M., (2010). In praise of tax havens: International tax planning and foreign direct investment. European Economic Review 54 (2010) 82–95. House of Commons (2012). HM Revenue & Customs: Annual Report and Accounts 2011–12. Nineteenth Report of Session 2012–13, Committee of Public Accounts, 28-11-2013.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LITERATUUR

139

IMF (2004). Definition of special purpose entities. Background paper (DITEG) # 9, Committee on Balance of Payments Statistics Direct Investment Technical Expert Group. IMF (2007). Concept of Offshore Financial Centers: In Search of an Operational Definition, IMF Working Paper WP/07/87. Jackson, J.K., (2010). The OECD Initiative on Tax Havens. Congressional Research Service, 75700. KPMG (2012). De concurrentiekracht van BV Nederland. Oktober 2012. Li, J. en Guisinger, S.E. (1992). 'The globalization of service multinationals in the "Triad" regions: Japan, Western Europe and North America', Journal of International Business Studies 23(4): 675-696. Loree, D. en Guisinger, S.E. (1995). 'Policy and non-policy determinants of US equity foreign direct investment', Journal of International Business Studies 26(2): 281-299. Maartense, C.J. (2012). De innovatiebox in internationaal perspectief. Erasmus Universiteit Rotterdam, Faculteit der Economische Wetenschappen, Masterscriptie, Rotterdam. Ministerie van Financiën (2011a). Notitie fiscaal verdragsbeleid 2011. 11-02-2011. Ministerie van Financiën (2011b) Beantwoording vragen gesteld tijdens AO Notitie Fiscaal Verdragsbeleid 2011. 24-06-2011. Ministerie van Financiën (2012). Brief van de staatssecretaris van Financiën aan de Tweede Kamer, Uitvoering motie leden Braakhuis en Groot, 25 juni 2012, IFZ/2012/85 U. NBTC en Gastvrij Nederland (2012). Kerncijfers 2012: Gastvrijheidseconomie. Den Haag. OECD (1987). International Tax Avoidance and Evasion: Four Related Studies. OECD (1998). Harmful Tax Competition. An Emerging Global Issue. Paris: Organization for Economic Cooperation and Development. OECD (2000). Towards Global Tax Co-operation. Progress in Identifying and Eliminating Harmful Tax Practices, 2000. OECD (2008). Benchmark Definition of Foreign Direct Investment, Fourth edition 2008. OECD (2008). Tax Cooperation: Towards a Level Playing Field. 2008 Assessment by the Global Forum on Taxation. OECD (2010). OECD Transfer Pricing Guidelines for Multinational Enterprises and Tax Administrations, Parijs.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

140

OECD (2011). Global Forum on Transparency and Exchange of Information for Tax Purposes Peer Reviews: The Netherlands 2011. OECD, 26-10-2011. OECD (2012a). The DAC list of ODA recipients. Factsheet January 2012. OECD (2012b). OECD Progress Report. A progress report on the jurisdictions surveyed by the OECD global forum in implementing the internationally agreed tax standard, December 2012. OECD (2012c). Progress report on the G20. Los Cabos, Mexico. OECD (2013). Addressing base erosion and profit shifting. OECD publishing. Primarolo Group (2000). Code of Conduct (Business Taxation). Press Release: Brussels, 29-022000, 4901/99. R. Murphy (2012). Closing the European Tax Gap. A report for Group of the Progressive Alliance of Socialists & Democrats in the European Parliament. 10 February 2012. R.G. Flores en R.V. Aguilera (2007). Globalization and Location Choice: An Analysis of US Multinational Firms in 1980 and 2000. Journal of International Business Studies, Vol. 38, No. 7, Internationalization Positions, Paths, and Processes (Dec., 2007), pp. 1187-1210. Schwarcz, S.L. (2008). Systemic Risk, The Georgetown Law Journal, Vol. 97:193, 193-249. SER (2008). Advies Duurzame globalisering: een wereld te winnen. Hoofdstuk 3: De Nederlandse beleidsmix als antwoord op het globaliseringsproces, 20 juni 2008. Slemrod, J., Wilson, J.D., (2006). Tax competition with parasitic tax havens. Working Paper 12226, National Bureau of Economic Research. SOMO (2012). Response by SOMO to the Public consultation on DG Internal Market and Services Green Paper: Shadow banking, June 15 2012. Starbucks (2012). Jaarverslag Starbucks 2012. Swedenborg, B. (1979). The multinational operations of Swedish firms: An analysis of determinants and effects. Stockholm: Industriens Utrednings-institut. Tax Justice Network (2007). Identifying Tax Havens and Offshore Finance Centers, Briefing gebaseerd op een conceptpaper door Laurens Booijink and Francis Weyzig, SOMO. Tax Justice Network (2011). The Methodology of the 2011 Financial Secrecy Index. 26-09-2011. Tax Justice Network (2012). The price offshore revisited. New estimates for “missing” global private wealth, income, inequality, and lost taxes. Juli 2012.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LITERATUUR

141

The Boston Consulting Group (2008). Hoofdkantoren een hoofdzaak, perspectieven voor 2008. 03-2008. Tom Bergin (2012). Special report: how Starbucks avoids UK taxes, Reuters, London. Tweede Kamer der Staten-Generaal (2011). Motie van de leden Braakhuis en Groot. Voorgesteld 15-11-2011 Tweede Kamer der Staten-Generaal (2012b). Motie van de leden Braakhuis en Groot. Nummer 31066-138. Voorgesteld 5-07-2012. United Nations Development Programme (2011). Illicit Financial Flows from the Least Developed Countries: 1990–2008. Discussion paper. 05-2011. Van den Berg et al. (2008). The Dutch Trust Industry Facts & Figures. SEO-rapport nr. 2008-25, Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek. Vermeend, W., Kogels, H., & Mees, H. (2002). Compendium van het Europees belastingrecht. Deventer: Kluwer, 2002. Vimpelcom (2011). Jaarverslag Vimpelcom 2011. Weyzig, Francis (2007). The central role of Dutch financing companies in tax avoidance strategies, Master thesis in economics, Vrije Universiteit Amsterdam, August 2007. Zorome (2007). Concept of Offshore Financial Centers: In Search of an Operational Definition, IMF Working paper 07/87. Internetbronnen AgentschapNL (2013). http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/wereld-bronbelasting AgentschapNL (2013b). http://www.agentschapnl.nl/onderwerp/investeringsbeschermingsovereenkomsten-ibos CBS (2012). http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/methoden/begrippen/ DNB (2012). http://www.dnb.nl/statistiek/ Dujat (2013) http://www.dujat.nl ExxonMobil (2012). ExxonMobil in Nederland www.exxonmobil.nl/Benelux-Dutch/files/61460_EM_BROCHURE_NL_16-5-12_LR.pdf

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

142

IBFD (2013) . http://www.ibfd.org/ PVH (2013). Our brands. www.pvh.com/brands_tommy_hilfiger.aspx Taxci (2013). http://taxci.nl/read/Bronbelastingen_buitenland?submenu=196

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage A

143

Internationale fiscale planning

Drijvende krachten Internationaal opererende bedrijven kunnen aan internationale fiscale planning doen. Dat wil zeggen dat zij het totale bedrag dat zij als groep moeten afdragen aan belasting verlagen via de (geografische) organisatie van hun activiteiten over de groep. Dit is mogelijk door (i) verschillen in nationale belastingsystemen, (ii) dubbele belastingheffing en regels om dat te voorkomen, (iii) de ruimte die bedrijven in de praktijk hebben om winsten te verplaatsen via interne transacties, en (iv) de verschillen in fiscale behandeling tussen eigen en vreemd vermogen. In beginsel is dit legaal; bedrijven zijn vrij om hun activiteiten met dit doel te organiseren.289 Internationale fiscale planning is een complex werkgebied. Zonder volledigheid na te streven, wordt in Box 20 ter achtergrond een korte schets gegeven van enkele begrippen die relevant zijn voor (een fiscaal begrip van) de analyse in dit rapport. Een eerste belangrijke vraag bij belastingheffing van internationale bedrijven is welk land het recht heeft om welke bedrijven op welke manier te belasten. Dit volgt in essentie uit de belastingwetgeving van een land. Landen gebruiken hiervoor echter verschillende belastingsystemen en verschillende definities voor begrippen die relevant zijn voor wie belasting moet afdragen. Een complicerende factor is verder dat een land ervoor kan kiezen de belasting te heffen bij de betaling van inkomen (bronbelasting, of withholding tax) of bij de ontvangst van inkomen. Door de verschillen in belastingsystemen, en de interactie van landelijke systemen in een internationale omgeving, ontstaat er overlap en is het mogelijk dat inkomensdelen van een bedrijf in twee landen worden belast (double taxation). Omdat dubbele belastingheffing als schadelijk wordt gezien, hebben veel landen mitigerende regels opgenomen in hun belastingwetgeving. Ook worden bilaterale belastingverdragen gesloten met dit doel. Er zijn vele manieren om dubbele belasting te voorkomen. Grosso modo komt het erop neer dat waar een inkomensdeel in twee landen wordt belast, een van de twee landen een deel of de gehele belastingheffing kwijtscheldt of restitueert. Het moge duidelijk zijn dat bedrijven hun activiteiten bij voorkeur zo plannen dat ze gebruik kunnen maken van maatregelen om dubbele belasting te voorkomen. Maar het uitgebreide en complexe geheel aan nationale belastingwetgeving, nationale regels ter voorkoming van dubbele belasting en belastingverdragen heeft soms als neveneffect dat niet alleen dubbele heffing wordt voorkomen, maar dat het zelfs mogelijk is om geen (of in ieder geval minder dan ‘eenmaal’) belasting te betalen (double non-taxation). Ook hiervan kunnen bedrijven gebruikmaken door de organisatie van hun activiteiten.

289

Dit volgt uit het principe van contractvrijheid. In deze bijlage wordt uitgegaan van fiscale planning, wat legaal is. In hoofdstuk 2.1 is nader ingegaan op de verschillen tussen fiscale planning, fiscale ontwijking en fiscale ontduiking. Dat wil niet zeggen dat de in dit hoofdstuk gegeven voorbeelden of methoden per definitie kunnen worden gezien als fiscale planning, en dus als legaal, maar dat er in dit hoofdstuk gemakshalve van wordt uitgegaan dat zij worden gebruikt in deze context.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

144

BIJLAGE A

Als bepaald is wie mag worden belast in een land, is de volgende vraag: voor hoeveel? Welk deel van de winst van een internationale groep in welk land wordt belast, hangt onder andere af van de transacties tussen groepsmaatschappijen. Bedrijven hebben in de praktijk de ruimte om interne verrekenprijzen (enigszins) te beïnvloeden om zo de belastingafdracht over de groep te optimaliseren. Dit wordt transfer pricing genoemd. Een bedrijf in een hoog belastingregime zou bijvoorbeeld een zeer lage prijs kunnen vragen voor een product in een interne transactie met een zusterbedrijf in een laag belastingregime. Dit laatste bedrijf zou het product vervolgens tegen een veel hogere prijs kunnen verkopen. De winst van het bedrijf in het hoge belastingregime is dan laag, en van het bedrijf in het lage belastingregime hoog. Om dit te voorkomen hebben veel landen regels opgesteld voor transfer pricing, waarbij veelal het arm’s length principe wordt gehanteerd.290 Dit principe bepaalt dat de verrekenprijzen voor groepstransacties moeten worden vastgesteld in lijn met de prijzen die tussen twee ongerelateerde partijen in een marktconforme omgeving tot stand zouden komen. In het voorbeeld hierboven kan het bedrijf in een hoog belastingregime alleen maar een lage prijs vragen als dit een marktconforme prijs is, terwijl het zusterbedrijf in een laag belastingregime alleen een veel hogere prijs kan vragen als zij daadwerkelijk waarde toevoegt en zodoende ook in een marktconforme omgeving een hogere prijs zou krijgen. Bij een markttransactie wordt de beloning voor een product of dienst mede bepaald door de activiteiten die zijn verricht, de activa die zijn gebruikt en de risico’s die zijn gelopen ter vervaardiging van het product of de dienst. Dit geldt daarom onder het arm’s length principe ook voor interne transacties. Het zo optimaal mogelijk vestigen van activiteiten, activa en risico’s wordt daarmee onderdeel van fiscale planning. Concreet verplaatsen bedrijven met name immateriële activa en risico’s naar fiscaal gunstige plekken. Niet alleen zijn deze makkelijker te verplaatsen dan bijvoorbeeld een heel productieproces, maar ook bestaat nog relatief veel ruimte in de transfer pricing regels om dit op een fiscaal gunstige wijze te doen. Dit ligt deels aan de onderliggende complexiteit. Immateriële activa, zoals intellectueel eigendom, zijn niet altijd eenduidig te waarderen. Hierdoor is een marktconforme beloning hiervoor (royalty) niet altijd eenduidig vast te stellen. En dan is er nog de verschillende behandeling van vreemd en eigen vermogen als driver voor internationale fiscale planning. De achtergrond is simpel: de betaalde vergoeding voor vreemd vermogen (rente) is in de meeste landen aftrekbaar van de belastbare winst en de uitgekeerde beloning voor eigen vermogen (dividend) niet. Dit leidt tot een prikkel om bedrijven met vreemd in plaats van eigen vermogen te financieren. Dit geldt overigens niet alleen voor internationale groepen, maar ook voor lokale bedrijven. Voor internationale bedrijven geeft deze asymmetrische beloning van vermogenssoorten echter ook een prikkel om aan fiscale planning te doen. Het is immers aantrekkelijk om rentebetalingen te alloceren in landen met hoge belastingtarieven en renteontvangsten in landen met lage belastingtarieven.

290

Het arm’s length principe is opgenomen in de belastingwetgeving van bijna elk land en in bijna elk belastingverdrag. Het is tevens opgenomen in de model belastingverdragen van de OECD en de VN. De OECD heeft daarnaast richtlijnen voor het gebruik opgenomen in ‘The OECD Transfer Pricing Guidelines for Multinational Enterprises and Tax Administrations’, die op regelmatige basis wordt vernieuwd. Zie verder bijvoorbeeld www.oecd.org/ctp/transferpricing/abouttransferpricing.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INTERNATIONALE FISCALE PLANNING

Box 20

145

Introductie van international tax law en gerelateerde begrippen

Fiscale behandeling van internationale activiteiten is onderhevig aan regels van wat ‘international tax law’ wordt genoemd. Deze bestaan voornamelijk uit regels afkomstig van nationale belastingwetgeving. Wel worden de nationale regels deels ingeperkt door internationale belastingverdragen en andere internationale wetgevingsinstrumenten, zoals directieven. Het recht om belasting te heffen kan gekoppeld worden aan waar inkomen terechtkomt (residence jurisdiction) of waar inkomen wordt gegenereerd (source jurisdiction). Deze twee uitgangspunten hebben geleid tot twee belastingsystemen die veruit het meeste worden toegepast: een wereldwijd systeem (worldwide system of residential system) en een territoriaal systeem (territorial system). In het eerste systeem zijn ingezetenen van een land belastingplichtig voor hun wereldwijd gegenereerde inkomen, en zijn nietingezetenen alleen belastingplichtig voor het inkomen dat wordt gegenereerd (uit bronnen) in het land in kwestie.291 In het tweede systeem zijn zowel ingezetenen als niet-ingezetenen alleen belastingplichtig over het inkomen dat is verdiend (uit bronnen) in het land in kwestie. In het ‘wereldwijd systeem’ wordt gebruikgemaakt van beide uitgangspunten; residence voor ingezetenen en source jurisdiction voor niet-ingezetenen. Hierdoor is het mogelijk dat bedrijven dubbel worden belast: in het ene land als ingezetene en in het andere land als niet-ingezetene.292 Er is dan sprake van zogenaamde double taxation. Elk land heeft het recht zijn eigen belastingwetgeving en -systeem te hanteren. Los van de keuze tussen de systemen, bestaan er verschillen tussen de gehanteerde definities van de voor de belastingbepaling relevante begrippen die landen gebruiken. Zo kan het al dan niet (fiscaal) ingezetene zijn van een bedrijf afhangen van de plek van fysieke vestiging, juridische zetel, inschrijving Kamer van koophandel, hoofdkantoor etc. Vaak passen landen een combinatie van criteria toe, waarbij de definities van de criteria soms ook verschillen tussen landen. Concreet betekent dit bijvoorbeeld dat een bedrijf in twee landen tegelijkertijd fiscaal ingezetene kan zijn. Eenzelfde verhaal gaat op voor het relateren van een inkomensbron aan een land. Voor bijvoorbeeld onroerende goederen geldt veelal dezelfde definitie: inkomen valt daar waar het onroerende goed zich bevindt. Voor rente is dit al lastiger, en zal dit dus eerder verschillen tussen landen. In de praktijk worden de twee systemen amper in hun pure vorm toegepast en is eigenlijk bijna geen belastingsysteem gelijk. Ook hierdoor kan double taxation optreden. Een simpel voorbeeld betreft het fiscaal ingezetene kunnen zijn van twee landen tegelijk als gevolg van verschillende ingezetenedefinities, zoals hierboven aangehaald, waardoor in beide landen (mogelijk) belasting verschuldigd is over hetzelfde inkomen. Een ander voorbeeld is een betaling van het ene groepsbedrijf aan het andere, waarbij het bedrag in het land van het betalende bedrijf onderhevig is aan bronbelasting en in het land van het ontvangende bedrijf aan winstbelasting. Zo zijn er nog veel andere vormen van double taxation denkbaar. Dubbele belastingheffing wordt algemeen als schadelijk gezien. Het belemmert de internationale handel – bedrijven beschouwen dubbele heffing als ongewenst – en het vrije verkeer van goederen en diensten.293

291 292 293

Hier wordt gesproken over ‘land’. Formeel gaat het over de voor belasting relevante jurisdictie of territorium. Een bedrijf moet dan dus in minimaal twee landen zijn gevestigd die het wereldwijd systeem toepassen. Zie bijvoorbeeld OECD (2013).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

146

BIJLAGE A

Als reactie op het bestaan van double taxation hebben veel landen mitigerende regels opgenomen (a) in hun nationale wetgeving en/of (b) in belastingverdragen met andere landen.294 Mitigerende regels in nationale wetgeving komen ruwweg in twee vormen. Bij de foreign tax credit methode mag de belasting over het buitenlandse inkomen afgetrokken worden van de binnenlandse belasting over het wereldwijde inkomen.295 Bij de exemption methode wordt het inkomen uit buitenlandse bron vrijgesteld. Een belangrijk verschil tussen de twee methoden is dat bij de eerste methode geen gebruik kan worden gemaakt van een eventueel lager belastingtarief in het bronland, en bij de tweede methode wel. Bij een tax credit wordt namelijk het verschil tussen een hoog belastingtarief in het land waar de credit wordt verstrekt en een laag belastingtarief in het bronland, alsnog geheven over het inkomen afkomstig uit het bronland. In de exemption methode is dit niet het geval, daar wordt namelijk het hele buitenlandse inkomen uit het bronland vrijgesteld.296 Mitigeren van dubbele belastingheffing kan daarnaast plaatsvinden via belastingverdragen. Deze worden veelal bilateraal afgesloten en regelen welk land over welke inkomen (een bepaald type) belasting mag heffen.297 In het algemeen wordt één van twee mogelijke opties vastgelegd: slechts een van de twee landen krijgt de bevoegdheid om een bepaald type belasting te heffen (veelal het vestigingsland) of het bronland verkrijgt de bevoegdheid om het relevante type belasting te heffen waarbij het vestigingsland tegelijkertijd de verplichting krijgt dubbele belasting te mitigeren. Binnen de EU gelden daarnaast richtlijnen (of: directieven) ter voorkoming van dubbele belastingheffing tussen EU-lidstaten. De Moeder-Dochter Richtlijn stelt dat geen bronbelasting wordt geheven over dividend dat wordt uitgekeerd van het ene naar het andere EU-land en dat winst waarover reeds belasting is betaald in het ene EU-land na dividendbetaling niet nogmaals onderhevig is aan winstbelasting in een ander EU-land.298 Dit laatste kan aan de hand van een vrijstelling of een credit. De Rente en Royalty Richtlijn voorkomt bronbelasting op rente en royalty tussen groepsmaatschappijen EU-landen.299 De mitigerende maatregelen grijpen niet alleen aan op het voorkomen van dubbele belastingheffing, maar bieden internationale concerns ook mogelijkheden om belasting te ontwijken.300 Hoewel dit niet illegaal hoeft te zijn, is het mogelijk dat niet ‘in de geest van de wet’ wordt gehandeld. Veel landen hebben hiervoor anti-avoidance regels opgesteld. Een deel van deze regels is erop gericht om te 294 295 296

297 298 299 300

Meer formeel wordt gesproken over belastingverdragen ter voorkoming van dubbele belastingheffing, double tax treaties genoemd. Veelal tot een maximum van de binnenlandse belasting over de buitenlandse inkomsten. Stel bedrijf A zetelt in een land waar een tax credit systeem wordt gehanteerd en het belastingtarief 30% bedraagt. Bedrijf A heeft een dochterbedrijf B in een land dat bedrijf B als belastingplichtig kwalificeert en waar het belastingtarief 25% bedraagt. Bedrijf A maakt 30 winst en bedrijf B maakt 10 winst. De wereldwijde winst van bedrijf A bedraagt 40. Tegen een belastingtarief van 30% resulteert een belastingbetaling van 12. Hiervan mag echter de in het buitenland betaalde belasting van worden afgetrokken, ad 2,5. Er resteert een belastingbetaling ad 9,5. Dit is gelijk aan de belasting over de winst in eigen land (30 * 30% = 9) plus het verschil in belastingtarief over het buitenlandse inkomen (10 * (30%25%) = 0,5). Bij de exemption methode zou het gehele buitenlandse inkomen worden vrijgesteld en resulteert een belastingbetaling van 9 (30 * 30%). Het gaat over het mogen heffen van belasting (belastingbevoegdheid), niet over het moeten heffen. Daarbij creëert een verdrag geen heffingsrechten maar beperkt deze in beginsel alleen. Council Directive 90/435/EEC. Een moeder is gedefinieerd als een partij met een deelneming van minimaal 10%. Council Directive 2003/49/EC. De minimum deelneming om als ‘groepsmaatschappij’ te worden geclassificeerd bedraagt 25%. Bijvoorbeeld door winsten, via landen met bilaterale belastingverdragen, neer te laten slaan in andere landen met een laag winstbelastingtarief. In hoofdstuk 4 zijn dergelijke constructies in detail uitgewerkt en toegelicht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INTERNATIONALE FISCALE PLANNING

147

voorkomen dat belasting (al dan niet definitief) wordt uitgesteld via buitenlandse bedrijven die onder controle staan van een binnenlands bedrijf. Door winsten te verplaatsen richting dergelijke bedrijven in landen waar bijvoorbeeld lage belastingtarieven gelden, zou belasting kunnen worden uitgesteld zolang de winst niet wordt uitgekeerd. Zogenoemde CFC-wetgeving geeft landen de mogelijkheid deze winsten alsnog te belasten. CFC-regels zijn veelal beperkt tot landen met bepaalde belastingvoordelen (designated jurisdiction approach) of tot bedrijven die minder dan een voorgeschreven effectief belastingpercentage betalen (effective tax rate approach). De achterliggende gedachte voor deze beperking is dat CFC-regels alleen nodig zijn als de doelstelling daadwerkelijk is om belasting te ontwijken. Bron:

SEO Economisch Onderzoek, gebaseerd op OECD (2013), Finnerty et al. (2007).

Doelstellingen Het moge duidelijk zijn dat bedrijven in de organisatie van hun activiteiten zoveel mogelijk zullen proberen double taxation te voorkomen. Maar internationale fiscale planning behelst meer dan dit primaire uitgangspunt en kan, in aanvulling op het voorkomen van dubbele belasting, ruwweg worden verdeeld in twee hoofdpijlers. Ten eerste kan de doelstelling zijn om inkomen of winst te verplaatsen naar landen met relatief lage belastingtarieven of met andere faciliteiten die leiden een tot lage belastingafdracht (profit shifting).301 Dit kan door verplaatsing van (fysieke) activiteiten, verplaatsing van inkomengenererende activa of door intragroep aan- en verkopen van goederen en diensten. Een voorbeeld van het eerste is het verplaatsen van een werkmaatschappij waarin een deel van de productie plaatsvindt. Een voorbeeld van het tweede is het vestigen van intellectueel eigendom (intellectual property, IP) in een aantrekkelijk belastingregime. En een voorbeeld van het derde is het verkopen van producten aan een groepsmaatschappij in een aantrekkelijk fiscaal regime tegen een relatief lage prijs.302 De tweede pijler heeft als doel om het belastbare bedrag te minimaliseren (base erosion), met name in landen met hoge belastingtarieven. Dit gebeurt over het algemeen aan de hand van aftrekposten. Een voorbeeld is het creëren van intragroep leningen zodat bedrijven in landen met een hoog belastingtarief rente moeten betalen, die zij kunnen aftrekken van de belastbare winst. Hetzelfde kan worden bereikt door groepsmaatschappijen in landen met een hoog belastingtarief royalty’s te laten betalen voor IP dat in een groepsmaatschappij is gevestigd, die zij vervolgens kunnen aftrekken van de belastbare winst.

Gebruik van bfi’s Internationale bedrijven laten vaak een deel van de activiteiten en/of financiële stromen tussen internationale groepsmaatschappijen via een separaat bedrijf lopen met het oog op het reduceren van belastingafdrachten. Deze bedrijven kunnen puur uit fiscale overwegingen worden opgericht, maar ook andere (kern)activiteiten verrichten binnen de groep. Essentieel voor een zuivere discussie over de voor- en nadelen van bfi’s is evenwel dat bij de keuze voor de inrichting en

301 302

Het gaat hierbij over tarieven voor belasting op zowel inkomend als uitgaand inkomen (bronbelasting). In al deze voorbeelden spelen transfer pricing regels (mogelijk) een rol. Daar waar transacties plaatsvinden die de verdeling van winst over de groep beïnvloeden, moeten deze voldoen aan het arm’s length principe.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

148

BIJLAGE A

vestigingslocatie de fiscale gevolgen een bepalende rol spelen. Dit soort bedrijven staat centraal in de discussie over de bijzondere financiële instellingen in Nederland. De fiscale doelstellingen van deze bedrijven liggen in lijn met de doelstellingen van internationale fiscale planning: het voorkomen van dubbele belasting, het verplaatsen van inkomen en winst en het verlagen van de belastinggrondslag. Concreet wordt ernaar gestreefd om in deze bedrijven: (i) geen of zo min mogelijk belasting te betalen over inkomsten in de vorm van dividend, rente en royalty’s en/of (ii) geen of zo min mogelijk bronbelasting te betalen over uitgaven in de vorm van dividend, rente, en royalty’s en/of (iii) via toegang tot bilaterale of internationale belastingverdragen geen of zo min mogelijk bronbelasting in het bronland af te dragen over inkomend dividend, rente en royalty’s.303

303

Gebaseerd op de beschrijving van het ‘ideale’ houdsterbedrijf in Finnerty et al (2007), waarbij ook nog wordt ingegaan op indirecte belastingen en non-fiscale kenmerken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage B

149

Low tax jurisdictions, tax havens en offshore financial centres

In de discussies over belastingontwijking en –ontduiking vallen vaak de termen low tax jurisdiction, tax haven en Offshore Financial Center.304 Er bestaat geen consensus over wat een ‘laag tarief’ is, en dus wanneer een land als low tax jurisdiction kan worden bestempeld. De hoogte van belastingtarieven wordt bijvoorbeeld deels bepaald door de wens in een bepaalde mate publieke functies en activiteiten te financieren, en door de alternatieve inkomsten voor de overheid bijvoorbeeld als het gevolg van de beschikking over natuurlijke hulpbronnen. Nederland heft zelf 25 procent winstbelasting. Maar dat betekent niet dat alle tarieven die hieronder liggen als laag kunnen worden bestempeld. Op basis van de voorwaarden voor de deelnemingsvrijstelling kan geconcludeerd worden dat de Nederlandse overheid een tarief minder dan 10 procent als ‘te laag’ kenmerkt. Dit is echter geen internationale regel. Hier wordt in aanvulling op landen met een winstbelastingtarief lager dan 10 procent, een lijst gehanteerd met landen die tussen 10 procent en 15 procent heffen en een lijst van tax havens. Die laatste worden veelal in de context van lage belastingtarieven genoemd, maar het is niet altijd zo dat in tax havens zeer lage tarieven gelden. Er bestaat geen eenduidige definitie van tax havens. Wel zijn er door verschillende instanties criteria opgesteld. De criteria gebruikt door het OECD (1998) hebben de meeste autoriteit. Een jurisdictie is een tax haven wanneer deze:  Geen of slechts nominale belasting heft en zichzelf aanbiedt, of wordt ervaren zichzelf aan te bieden, als een plaats om te worden gebruikt door niet-ingezetenen om aan de belasting in het land van verblijf te ontsnappen,  Wetten of administratieve praktijken heeft ingesteld die een belemmering vormen voor de effectieve uitwisseling van relevante informatie over belastingplichtigen tussen overheden,  Zich kenmerkt door gebrekkige transparantie,  Geen vereiste kent ten opzichte van aanzienlijke activiteit (substance). Dit zou wijzen op een rechtsgebied dat zich louter richt op het aantrekken van fiscaal gedreven transacties zonder waardetoevoeging. Het vierde criterium is in 2002 formeel komen te vervallen nadat de Verenigde Staten het in 2001 verwierpen. Op basis van de criteria kan een land, ook zonder het hebben van zeer lage belastingtarieven, toch aangemerkt worden als tax haven. Voor de OECD weegt met name transparantie (de beschikbaarheid, toegankelijkheid en uitwisselbaarheid van informatie) zwaar. Ierland bijvoorbeeld heft 12,5 procent winstbelasting, wat ligt boven de grenswaarde van 10 procent die de Nederlandse belastingwet hanteert, maar wordt wel in veel lijsten aangemerkt als tax haven. Tax Justice Network (2007) duidt de invulling van de term tax havens in de tijd, onder andere door de OECD, en presenteert een aantal lijsten. Duidelijk wordt dat er weinig eenduidigheid bestaat in 304

De informatie in deze bijlage is gebaseerd op gebaseerd op Financial Stability Forum (2000), Gravelle (2013), OECD (1998), Tax Justice Network (2007), Zorome (2007).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

150

BIJLAGE B

definities, en dus in lijsten van tax havens. Gravelle (2013) benadert dit probleem pragmatisch. De auteur presenteert een lijst met tax havens die op meerdere andere lijsten voorkomen, als het ware de ‘grote gemene deler’.305 De meest uitgebreide lijst wordt gehanteerd door Tax Justice Network. Deze kan daarom worden gezien als uiterste van het spectrum. In dit onderzoek wordt de lijst van Gravelle (2013) als standaardlijst voor tax havens gehanteerd. De impact van het toepassen van de meest volledige lijst van Tax Justice (2007) wordt ter referentie, waar relevant, separaat gerapporteerd.306 Voor een deel van de data zijn in het kader van dit onderzoek geen individuele landencijfers beschikbaar, maar zijn de data uitgesplitst naar landengroepen en enkele individuele landen. In die gevallen wordt de lijst voor tax havens gebaseerd op de door de DNB gehanteerde groep met offshore financial centers (OFC’s), aangevuld met Zwitserland en Luxemburg. OFC’s worden vaak gerelateerd aan tax havens. Conceptueel gezien gaat het om twee verschillende soorten jurisdicties, in praktijk is er echter veel overlap. Tax Justice Network (2007) karakteriseert OFC’s als jurisdicties met een groot aandeel financiële activiteit door niet-ingezetenen. De meest prominente lijst van OFC’s is die opgesteld door het Financial Stability Forum (2000). Het IMF heeft geprobeerd de criteria voor OFC’s verder te objectiveren, maar een uniforme maatstaf bestaat vooralsnog niet (Zorome, 2007). Aangezien de termen zo dicht bij elkaar liggen, wordt hier verder geen onderscheid gemaakt. De verschillende lijsten zijn opgenomen in Bijlage C en Bijlage F.

305

306

OECD (2000), Towards Global Tax Competition; Dharmapala D, & Hines J.R., Which Countries Become Tax Havens? Journal of Public Economics, Vol. 93, 0ctober 2009, pp. 1058-1068; Tax Justice Network, Identifying Tax Havens and Offshore Finance Centers. Briefing gebaseerd op een conceptpaper door Laurens Booijink and Francis Weyzig, SOMO; Government Accountability Office (2008), International Taxation: Large U.S. Corporations and Federal Contractors with Subsidiaries in Jurisdictions Listed as Tax Havens or Financial Privacy Jurisdictions, GAO-09-157, December 2008. In de lijst van Tax Justice Network zijn naast landen ook regio’s en steden opgenomen. De beschikbare data bevatten alleen landen. Het is daarom niet mogelijk deze gebieden apart op te nemen in de analyse. Hiermee ontstaat mogelijk een onderschatting. Het gaat hierbij om de regio’s: Frankfurt, Tel Aviv, Madeira, Ingushetia, Melilla, Taipei, de Turkse republiek Noord Cyprus, Londen, New York, Dubai en Labuan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage C

151

Analyse fiscale motieven dividendstromen

Deze bijlage geeft de analyse van de fiscale motieven weer die ten grondslag kunnen liggen aan dividendstromen van bfi’s. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen de doelstelling om dubbele belastingheffing te voorkomen en de doelstelling om enkelvoudige belastingheffing te voorkomen.307 Deze analyse is bedoeld om handvatten te verschaffen in de maatschappelijke discussies over bfi’s en hun fiscale motieven. Deze bijlage hoort bij hoofdstuk 4.4, waar enkele (fiscale) nuances worden geschetst bij de analyse in deze bijlage en waarin vervolgens de bedragen worden gekwantificeerd die samenhangen met het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing.

Voorkomen van dubbele of enkelvoudige belastingheffing? Het uitbetalen van dividend binnen een internationale groep kan leiden tot dubbele belastingheffing. Figuur 9 illustreert de uitgangssituatie. Moedermaatschappij in land M heeft een Dochter in bronland D. In de regel wordt in bronland D eerst belasting geheven over de winst. Vervolgens wordt in veel gevallen in land D bronbelasting op het uitgaande dividend geheven bij uitkering aan de moeder. Als er geen verdrag is tussen land M en D om de bronbelasting te reduceren of te voorkomen, resulteert dubbele belastingheffing.308 Het is in theorie mogelijk dat moederland M ook nog belasting heft over het ontvangen dividend, waardoor driedubbele belasting zou resulteren. Over het algemeen wordt inkomen waarover al eerder winstbelasting is betaald, echter vrijgesteld op basis van een exemption of tax credit systeem (zie Box 20 in Bijlage A). Figuur 9

Mogelijk dubbele belasting bij uitkering van dividend - Winstbelasting: vrijgesteld?

Moeder Deelneming

Dividend

Dochter Bron:

- Bronbelasting? - Winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Het plaatsen van een bfi in Nederland kan dubbele belasting voorkomen of reduceren indien Nederland wel een verdrag heeft met het bronland D en het moederland M.309 In land D wordt nog steeds winstbelasting betaald. Maar via het verdrag dat Nederland heeft met land D wordt het bronbelastingtarief over dividend in land D op 0 procent gezet of gereduceerd. Het in Nederland ontvangen dividend uit land D valt vervolgens onder de deelnemingsvrijstelling. 307 308

309

Voor de hier gehanteerde definities van deze begrippen, zie Box 12 in hoofdstuk 4. De EC-directieven voorkomen dit indien M en D beide EU-landen zijn. Zie Bijlage A. Voor alle duidelijkheid: in fiscale termen wordt in deze context niet noodzakelijkerwijs gesproken over dubbele belastingheffing, zie Box 12 in hoofdstuk 4. Met het ‘plaatsen van een bfi’ wordt bedoeld dat de moedermaatschappij deelneemt in (of volledig eigenaar wordt van) de bfi en dat de bfi deelneemt in (of volledig eigenaar wordt van) de dochter in land D.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

152

BIJLAGE C

Indien er tevens een verdrag is met moederland M, wordt er ook geen (of minder) dividendbelasting in Nederland geheven bij uitkering aan het moederbedrijf in land M.310 Het komt daarbij ook voor dat de winsten niet doorstromen naar de moeder maar vanuit de Nederlandse bfi verder worden geïnvesteerd. Hierdoor wordt (tijdelijk) voorkomen dat de winst in moederland M nog aanvullend wordt belast.311 Het proces van het voorkomen van dubbele belasting wordt geïllustreerd in Figuur 10. Figuur 10

Voorkomen van dubbele belasting via Nederlandse bfi

Moeder

Dividend

Deelneming

BFI NL Investeringen en Leningen

Deelneming

- Geen/weinig bronbelasting - Deelnemingsvrijstelling

Dividend

Dochter

Bron:

- Winstbelasting: vrijgesteld?

- Geen/Weinig bronbelasting - Winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Een dergelijke constructie is alleen zinvol als het in Nederland ontvangen dividend in aanmerking komt voor de deelnemingsvrijstelling en Nederland een verdrag heeft met land D en/of M. Om dubbele belasting te voorkomen wordt dus gebruikgemaakt van het Nederlandse verdragennetwerk, waarbij de deelnemingsvrijstelling geldt als conditio sine qua non.312 De doelstelling om dubbele belasting te voorkomen gaat alleen op als het bronland D ook daadwerkelijk winstbelasting heft. Als dat niet of in zeer beperkte mate het geval is, en land D een zogenaamde low tax jurisdiction is, kan via de Nederlandse verdragen enkelvoudige belasting worden voorkomen of gereduceerd.313 310

311

312

313

Als het bedrijf in Nederland is opgezet als coöperatie, hoeft geen bronbelasting te worden betaald bij uitkering van dividend. Een verdrag met het moederland is dan niet nodig. Hier zijn wel voorwaarden aan verbonden. Bijvoorbeeld als het winstbelastingtarief in land D lager ligt dan in land M en daar een tax credit systeem met de mogelijkheid tot uitstel van belastingbetaling (deferral) geldt. Het bekendste voorbeeld hiervan is de VS, zie Box 21. Overigens zou dit ook kunnen vanuit de dochter zelf, maar Nederland kan hiervoor aantrekkelijker zijn. Hier wordt voorbij gegaan aan mogelijke nuances, zoals wel een verdrag met land D maar niet met land M. Het gaat uiteindelijk om de combinatie van brontarieven die resteert. De meeste landen bieden (tegenwoordig) een gehele of gedeeltelijke vrijstelling voor het inkomende dividend, waardoor de deelnemingsvrijstelling geen doorslaggevend fiscaal concurrentievoordeel ten opzichte van andere landen is. Zie voor een toelichting op low tax jurisdictions, Bijlage A. Voor alle duidelijkheid: fiscaal gezien is er geen sprake van het voorkomen van enkelvoudige belasting als er belasting wordt geheven, ongeacht het tarief. Bij een winstbelastingpercentage van 0% wordt in fiscaal opzicht nog steeds belasting geheven, namelijk

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ANALYSE FISCALE MOTIEVEN DIVIDENDSTROMEN

153

Figuur Figuur 11 illustreert de uitgangspositie. Moedermaatschappij in land M heeft een dochter in een low tax bronland D-LTJ. De dochter in land D-LTJ kan gericht zijn op het uitoefenen van reële activiteiten (bijvoorbeeld: oliewinning in de Verenigde Arabische Emiraten314), maar ook – zelfs eenzijdig– op het profiteren van het lage winstbelastingtarief. Bij dat laatste kan het nog steeds gaan om reële activiteiten, maar is het aannemelijk dat de keuze voor de vestiging grotendeels fiscaal gemotiveerd is. Ook is het mogelijk dat winsten van andere groepsonderdelen worden verplaatst naar de low tax jurisdiction om deze tegen een laag tarief te laten belasten.315 Hoe het ook zij, de doelstelling in een structuur met een low tax jurisdiction is veelal om te profiteren van het lage winstbelastingtarief in land D-LTJ. Als er echter geen verdrag is tussen land D-LTJ en land M wordt er mogelijk nog steeds belasting geheven: bronbelasting. Figuur 11

Laag winstbelastingtarief, maar nog wel bronbelasting - Winstbelasting: vrijgesteld?

Moeder

Deelneming

Dividend

Dochter LTJ

Bron:

- Bronbelasting? - Geen/weinig winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Om het betalen van bronbelasting te voorkomen, kan gebruik worden gemaakt van een Nederlandse bfi, zoals geïllustreerd in Figuur 12. In land D-LTJ wordt nog steeds geen of weinig winstbelasting geheven, maar nu wordt ook de bronbelasting op dividend in land D-LTJ via het Nederlandse verdrag gereduceerd.

314 315

0%. In dit rapport wordt het voorkomen van enkelvoudige belastingheffing gedefinieerd als ‘weinig tot geen’ belasting betalen, zie Box 12 in hoofdstuk 4. In Box 14 wordt verder ingegaan op voorbeelden van dividendstromen uit low tax jurisdictions waar het voorkomen van enkelvoudige belasting mogelijk niet het primaire motief is. De OECD spreekt in dit verband over profit shifting. Dit kan bijvoorbeeld worden gedaan via leningen (die leiden tot rentebetalingen aan de low tax jurisdiction) en licenties (die leiden tot royaltybetalingen). In Figuur 11 hangen dan nog meer partijen onder de dochter in land D-LTJ.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

154

BIJLAGE C

Figuur 12

Laag winstbelastingtarief en laag bronbelastingtarief, dankzij een Nederlandse bfi - Winstbelasting: vrijgesteld?

Moeder Deelneming

Dividend

- Geen/weinig bronbelasting - Deelnemingsvrijstelling

BFI NL Investeringen en Leningen

Deelneming

Dividend

Dochter LTJ

Bron:

- Geen/weinig bronbelasting - Geen/weinig winstbelasting

SEO Economisch Onderzoek

Door via de Nederlandse verdragen bronbelasting te voorkomen of te reduceren wordt mogelijk enkelvoudige belastingheffing voorkomen. Of dit het geval is, hangt ook af van de behandeling in het moederland. Als daar alsnog winstbelasting wordt betaald, is er geen sprake van het voorkomen van enkelvoudige heffing. Dit hoeft niet het geval te zijn, bijvoorbeeld als de winst uit het buitenland volledig wordt vrijgesteld in een exemption systeem. Als de winst wel belast zou worden in moederland M, is het de vraag of de winst daar terechtkomt. Door de winst niet uit te keren aan de moeder in land M, maar in of vanuit de bfi te gebruiken voor investeringen of leningen, kan heffing in moederland M mogelijk worden voorkomen. Net zoals het aannemelijk is dat bfi-structuren met het gebruik van low tax jurisdictions gericht zijn op het minimaliseren van belastingheffing316, is het ook aannemelijk dat in dergelijke structuren afdracht in moederland M zo veel als mogelijk zal worden voorkomen. Een bekend voorbeeld is als de uiteindelijke moeder Amerikaans is. In dat geval bestaat de mogelijkheid om belastingbetaling over de winst uit te stellen, zolang deze niet wordt uitgekeerd aan de moeder (zie Box 21 Box 21 Via deelnemingsvrijstelling en tax exemption in de VS profiteren van low tax jurisdictions De VS hanteren, als een van de weinige ‘grote’ economieën, een tax credit systeem. Bij een dergelijk systeem moet het verschil in belastingtarief tussen bronland D-LTJ en moederland M bij uitbetaling van dividend aan de moeder alsnog worden afgerekend, waarmee het voordeel van het lage tarief in het bronland vervalt. Het afrekenen van het verschil in belasting kan in de VS echter worden voorkomen indien de winsten niet worden uitgekeerd aan de moeder in de vorm van dividend.317 316 317

In Box 14 worden enkele uitzonderingen op deze stelling beschreven. Via het zogenoemde check-the-box mechanisme: de dochter van de bfi wordt als het ware als ‘transparant’ aangemerkt waardoor de inkomsten die van de dochter naar de bfi stromen niet meegenomen worden in de heffing van het moederbedrijf in de VS.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ANALYSE FISCALE MOTIEVEN DIVIDENDSTROMEN

155

Door de investering in de dochter te laten verlopen via een bfi in een land met een exemption systeem, zoals de deelnemingsvrijstelling in Nederland, kan het belastingvoordeel worden behouden. De winsten kunnen vanuit de bfi worden geïnvesteerd binnen de groep, zonder dat dividend wordt uitgekeerd aan de moeder. Dit leidt in essentie alleen tot uitstel (tax deferral), omdat de moedermaatschappij uiteindelijk de winst wil kunnen genieten. In de praktijk kan dit uitstel zeer lang duren. Zo kunnen de dividenden in de bfi bijvoorbeeld gebruikt worden voor investeringen in een regionaal hoofdkantoor of het (al dan niet in of via andere groepsmaatschappijen) verrichten van R&D. Hier wordt in beginsel dus vooral geprofiteerd van de deelnemingsvrijstelling. De laatste jaren zijn steeds meer landen een (al dan niet sterk op de deelnemingsvrijstelling gelijkend) exemption systeem gaan hanteren. Daarnaast zijn de voorwaarden voor toepassing van de deelnemingsvrijstelling in Nederland aangescherpt. De aantrekkelijkheid van Nederland voor Amerikaanse bedrijven op dit vlak is daardoor minder groot dan in het verleden. Bron:

SEO Economisch Onderzoek

In termen van fiscale motieven kan er dus een (conceptueel) onderscheid gemaakt worden tussen dividend dat wordt ontvangen uit landen die als low tax jurisdiction worden aangemerkt, en dividend dat wordt ontvangen uit andere landen. Wanneer Nederlandse bfi’s dividend ontvangen uit low tax jurisdictions, wordt er geen of weinig winstbelasting betaald in het bronland. Het is dan niet aannemelijk dat het voorkomen van dubbele belastingheffing het primaire motief is voor het gebruik van de bfi. Wordt er dividend ontvangen uit andere landen, en wordt er dus wel winstbelasting betaald in het bronland, dan is het voorkomen van enkelvoudige belasting geen aannemelijk motief. Het is mogelijk dat het voorkomen van dubbele belasting dan het doel is, maar er kunnen ook andere motieven zijn. Dit wordt samengevat in Tabel 42. Tabel 42

Conceptueel onderscheid fiscale motief van dividendstromen

Indien dividend afkomstig is uit…

…is aannemelijk motief, het voorkomen van Dubbele belasting

1.Low tax jurisdiction 2. Andere landen Bron:

Enkelvoudige Belasting

Nee

Ja

Mogelijk

Nee

SEO Economisch Onderzoek

De volgende paragraaf verschaft enige nuance bij deze conclusies op hoofdlijnen.

De weerbarstige praktijk Het gebruik van een Nederlandse bfi voor dividendstromen uit low tax jurisdictions heeft alleen zin als (i) het low tax bronland bronbelasting heft en (ii) Nederland een verdrag heeft met het bronland318 en (iii) er gebruik kan worden gemaakt van de deelnemingsvrijstelling. Als aan één van deze drie voorwaarden niet voldaan wordt, wordt er normaliter geen fiscaal voordeel behaald via de Nederlandse bfi. Het samengaan van deze drie voorwaarden lijkt op het eerste gezicht niet aannemelijk. Low tax jurisdictions zijn in de ogen van het publiek vooral gericht op lage belastingtarieven, waardoor verwacht mag worden dat er ook weinig tot geen bronbelasting wordt geheven, en landen die lage 318

En bij voorkeur ook een verdrag heeft met het moederland.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

156

BIJLAGE C

tarieven als doelstelling hebben, lijken geen aannemelijke partners voor Nederland om een belastingverdrag mee te sluiten. Toch ligt de werkelijkheid genuanceerder.319 Het heffen van een relatief laag tarief hoeft niet noodzakelijkerwijs te duiden op het aansturen op minimale belastingtarieven. Zo kiezen ontwikkelingslanden er bijvoorbeeld soms eerder voor om bronbelasting te heffen dan winstbelasting.320 Er wordt dan dus ondanks een laag winstbelastingtarief toch bronbelasting geheven. Ook zijn er diverse landen met een relatief laag winstbelastingtarief waarmee Nederland toch een verdrag heeft. Dat kan zijn omdat de mogelijkheid bestaat dat er reële activiteiten worden ondernomen ondanks het relatief lage tarief, zoals in sommige landen in het Midden-Oosten.321 De derde voorwaarde, gebruik kunnen maken van de deelnemingsvrijstelling, lijkt een vasthoudender beletsel om te profiteren van lage tarieven via Nederlandse bfi’s. Dat wil zeggen: afhankelijk van wat als een ‘laag’ effectief winstbelastingtarief wordt bestempeld. Effectieve tarieven onder de 10 procent komen niet door de onderworpenheidstoets, en er kan dan alleen gebruik worden gemaakt van de deelnemingsvrijstelling als er sprake is van een actieve deelneming. Als het effectieve tarief echter boven de 10 procent uitkomt, hoeft er geen sprake te zijn van actief inkomen om gebruik te maken van de deelnemingsvrijstelling. Indien dividend wordt ontvangen uit landen met een tarief boven de 10 procent is de kans dan ook groter dat er via een Nederlandse bfi arbitrage wordt gepleegd op het verschil in belastingtarieven .(zie Box 22).). Wel is de vraag waar de grens moet worden gelegd om nog te spreken van een low tax jurisdiction.322 Een laatste nuancering geldt voor dividend dat stroomt vanuit EU-landen via Nederlandse bfi’s naar andere EU-landen. In dat geval geldt op basis van de EC-directieven dat er geen bronbelasting wordt geheven. Gebruikmaken van eventueel (relatief) lage winstbelastingtarieven kan dan zonder gebruik te maken van het Nederlandse verdragennetwerk.323 Er spelen in dat geval andere motieven om het dividend via een Nederlandse bfi te laten verlopen.324 Deze paragraaf laat zien dat de conceptuele tweedeling zoals beschreven in paragraaf 4.2.1 (‘het gaat bij dividendstromen om het voorkomen/beperken van enkelvoudige of dubbele belasting’) nuance verdient. Tabel 43 illustreert de conclusies.

319 320

321

322 323 324

De werkelijkheid, dat wil zeggen met welke low tax jurisdictions Nederland een verdrag heeft gesloten en welke low tax jurisdictions bronbelasting heffen, wordt weergegeven in Bijlage C. Winstbelasting heffen is relatief complex, terwijl het heffen van bronbelasting relatief eenvoudig is. Omdat ontwikkelingslanden soms de mankracht of expertise missen om winstbelasting te heffen, wordt eerder gekozen voor bronbelasting. Een laag winstbelastingtarief wordt dan mogelijk ‘gecompenseerd’ door het heffen van bronbelasting. De belastingdienst wil voorkomen dat Nederlandse fiscale faciliteiten misbruikt worden. Landen met zeer lage winstbelastingtarieven zijn daarbij mogelijk verdacht. Maar de belastingdienst gebruikt bij de beoordeling van landen een eigen beoordelingskader. Dit hoeft niet noodzakelijkerwijs overeen te komen met de definitie van low tax jurisdictions of tax havens zoals hier gedefinieerd. Getuige de regels van de deelnemingsvrijstelling bestempelt de Nederlandse belastingwet een tarief hoger dan 10% niet als ‘laag’. Sommige Europese landen heffen een tarief dat net op of boven 10% ligt. Gedacht kan worden aan een relatief aantrekkelijke deelnemingsvrijstelling, alhoewel ook andere Europese landen op dat vlak inmiddels aantrekkelijke regelingen hebben. Maar ook het bredere vestigingsklimaat kan een rol spelen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ANALYSE FISCALE MOTIEVEN DIVIDENDSTROMEN

Box 22

157

Effectief tarief beïnvloedt waarschijnlijkheid van voorkomen enkelvoudige heffing als motief

Als Nederlandse bfi’s dividend ontvangen uit low tax jurisdictions, zijn er ruwweg twee scenario’s in het kader van de deelnemingsvrijstelling. De low tax jurisdiction hanteert een effectief winstbelastingtarief van minder dan 10 procent. In dat geval zal het dividend alleen maar in aanmerking komen voor de deelnemingsvrijstelling, en dus interessant zijn in termen van fiscaal voordeel, als er sprake is van een ‘actieve deelneming’. Hoewel het Nederlandse verdragennetwerk en de deelnemingsvrijstelling in dat geval faciliteren dat de laagbelaste winst zonder additionele bronbelasting naar de moeder kan worden uitgekeerd325, gaat het hier om reële activiteiten in de low tax jurisdiction. De Nederlandse belastingwet acht dit billijk. De gedachte hierachter is dat een land waar reële activiteiten worden uitgeoefend, en dus sprake is van een actieve deelneming, zelf mag bepalen hoeveel belasting het heft over die activiteiten. Dit is anders als er alleen geld door een low tax jurisdiction stroomt om gebruik te maken van een laag tarief, zonder dat er sprake is van reële activiteiten. Via een dergelijke ‘passieve’ deelneming wordt mogelijk misbruik gemaakt van de Nederlandse fiscale faciliteiten. Dat wordt in beginsel niet toegestaan. In beide gevallen wordt er geen of weinig winstbelasting betaald. De billijkheid van het standpunt om gebruik van Nederlandse faciliteiten bij een passieve niet maar bij een actieve deelneming wel toe te staan, is een fiscaal maar ook moreel vraagstuk dat buiten de scope van dit onderzoek valt. De tweede optie is dat de low tax jurisdiction een effectief winstbelastingtarief van meer dan 10 procent hanteert.326 Doordat het tarief boven de 10 procent uitkomt, hoeft er geen sprake te zijn van actief inkomen om gebruik te maken van de deelnemingsvrijstelling. Al met al is de kans bij dividend afkomstig uit deze landen groter dat er via een Nederlandse bfi arbitrage wordt gepleegd op het verschil in belastingtarieven.327 Het gaat daarbij niet meer om het volledig voorkomen van enkelvoudige belasting, er wordt immers wel winstbelasting geheven in het bronland, maar om het reduceren van enkelvoudige belasting. In de Nederlandse belastingwetgeving is de grens voor wat een ‘te laag’ winstbelastingtarief is, dus gelegd bij 10 procent. Ook de billijkheid van dit standpunt is een fiscaal en moreel vraagstuk, dat buiten de scope van dit onderzoek valt. Bron:

SEO Economisch Onderzoek

325

Nogmaals: aangenomen dat de low tax jurisdiction bronbelasting heft en Nederland een verdrag heeft met dat land. De vraag is of dergelijke landen als low tax jurisdictions moeten worden bestempeld. Getuige de regels van de deelnemingsvrijstelling bestempelt de Nederlandse belastingwet een tarief hoger dan 10% blijkbaar niet als ‘laag’. Het (effectieve) winstbelastingtarief in de low tax jurisdiction moet dan lager zijn dan in het moederland.

326

327

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

158

BIJLAGE C

Tabel 43

Nadere onderverdeling van fiscale motief van dividendstromen via Nederlandse bfi’s

Indien dividend afkomstig is uit…

…is aannemelijk motief, het voorkomen van

Opmerkingen

Dubbele belasting

Enkelvoudige Belasting

1a. met effectief winstbelastingtarief < 10%

Nee

Ja

-Dividend komt uit ‘actieve’ deelnemingen, er wordt niet gehandeld ‘tegen de geest van de wet’.

1b. met effectief winstbelastingtarief ≥ 10%*

Nee

Ja

-Het gaat hier om reduceren enkelvoudig tarief (arbitrage). -Dividend komt uit ‘actieve’ of ‘passieve’ deelnemingen, alleen bij die laatste wordt er gehandeld ‘tegen de geest van de wet’.

2a. dividend van en naar EU-landen

Nee

Nee

2b. dividend niet van en naar EU-landen

Mogelijk

Nee

1.Low tax jurisdiction, waarvan

2. Andere landen, waarvan

Bron:

-Verdragennetwerk NL biedt geen voordelen, er zijn andere (mogelijk niet-fiscale) motieven

SEO Economisch Onderzoek; *de vraag is of deze landen als low tax jurisdiction moeten worden betiteld, getuige de regels van de deelnemingsvrijstelling bestempelt de Nederlandse belastingwet een tarief hoger dan 10 procent niet als ‘laag’. Het antwoord op deze vraag bepaalt of er daadwerkelijk ‘tegen de geest van de wet’ wordt gehandeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage D

159

Casestudies

Hieronder wordt een drietal casestudies uitgewerkt. De cases hebben als doelstelling om op basis van praktijkvoorbeelden handen en voeten te geven aan de soms complexe bfi-materie. Hoewel het aantal cases te beperkt is voor harde conclusies, illustreren ze dat bedrijven uiteenlopende redenen hebben om voor bepaalde structuren te kiezen, dat ook de invulling hiervan per casus wordt bepaald, en dat fiscaliteit een steeds terugkerend motief is.328

Tommy Hilfiger Kerngegevens Bedrijf: Tommy Hilfiger Pijler: bfi Type: Europees hoofdkantoor

Introductie Tommy Hilfiger heeft zijn Europees hoofdkantoor in Amsterdam gevestigd. Deze werkmaatschappij is verantwoordelijk voor de marketing, design, verkoop, inkoop en fabricage van alle Tommy producten. Daarnaast komen de internationale royalty’s vanuit het licenseren van het merkrecht bij deze bfi binnen. Tommy Hilfiger is opgericht in 1985 in Amerika. In 1992 is het bedrijf in Amerika naar de beurs gegaan. In 1997 is Tommy Hilfiger begonnen in Nederland (Amsterdam) met Europese distributieactiviteiten. Daartoe werd een licentieovereenkomst tussen het Nederlandse kantoor en het bedrijf in de VS gesloten. Geleidelijk aan werden de activiteiten uitgebreid met marketing en designwerkzaamheden. In 2006 is Tommy Hilfiger door de Britse private-equity onderneming Apax van de beurs gehaald. In mei 2010 verkocht Apax Tommy Hilfiger aan PVH. PVH is een beursgenoteerde onderneming, gevestigd in New York. Vanaf 1997 is het Europese hoofdkantoor in het centrum van Amsterdam gevestigd. Toentertijd was de verwachting dat men met 50 personeelsleden de verkoopactiviteiten kon verrichten en 20 man voor logistiek. Dit is uitgegroeid tot een hoofdkantoor verantwoordelijk voor de marketing, design, verkoop, inkoop en fabricage van alle Tommy Hilfiger producten. Hier werken momenteel ongeveer 750 man. Vanaf het ontwerpen van kleding tot en met de marketing wordt vanuit Amsterdam gecoördineerd voor de Europese en Aziatische markt. Noord- en ZuidAmerika wordt vanuit de VS gedaan. In Limburg is vanaf 1997 het Europees distributiecentrum gevestigd. In 1997 waren hier 20 werknemers verantwoordelijk voor. Inmiddels werken er ongeveer 150 mensen. In de zomer 328

Er is gesproken met vertegenwoordigers van Tommy Hilfiger en Vimpelcom. Exxon heeft er voor gekozen af te zien van een gesprek. Dit moet vermoedelijk mede in het licht worden gezien van de commotie rondom dit onderwerp. Wij danken de interviewpartners voor hun bijdrage.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

160

BIJLAGE D

komen hier 300-500 tijdelijke hulpkrachten bij. Deze locatie is gekozen vanwege logistieke redenen. Per boot kunnen de producenten via de haven van Rotterdam binnenkomen en het distributiecentrum zit dicht bij Duitsland en België. Er zijn op het moment ontwikkelingen waardoor meer onderdelen naar Nederland komen en onder Tommy Hilfiger komen te vallen. Maar dit is vooralsnog niet definitief. Tommy Hilfiger is in Nederland van 70 werknemers in 1997 tot 900 werknemers in 2012 uitgegroeid. Daar komt de inhuur van 300 tot 500 tijdelijke krachten voor het distributiecentrum nog bij.

Reden van vestiging in Nederland Toen het bedrijf in de jaren ’90 alleen nog in Amerika zat, wilde het zich graag ook in Europa vestigen. Dit om de producten ook in Europa te kunnen afzetten. Londen en Amsterdam waren de twee mogelijke vestigingslocaties als ‘gateway to Europe’. Nederland is uit deze twee gekozen, voornamelijk vanwege het fiscale klimaat. Zo is het mogelijk om in Nederland zekerheid te verkrijgen over de fiscale positie en maakte het bedrijf gebruik van de mogelijkheid van een tax ruling. Wat ook meespeelde was dat het management uit Nederland kwam. Daarnaast is Amsterdam een internationale stad ten opzichte van bijvoorbeeld Luxemburg, waardoor makkelijk werknemers kunnen worden aangetrokken. Het Nederlandse CAO-stelsel is in dat verband, vanwege het kostenverhogende effect, een min-factor in het vestigingsklimaat voor internationale bedrijven in Nederland. Nederland bevalt als vestigingsplaats, maar het is geen vanzelfsprekendheid. Er zal altijd een afweging zijn met andere locaties (bijvoorbeeld Zwitserland en het VK), waarbij de fiscaliteit (heffing en betrouwbaarheid) een zeer belangrijke factor is. Het huidige klimaat in Nederland en in het bijzonder de kritische kanttekeningen in media en politiek dragen niet bij tot een positieve beeldvorming over Nederland. Er zijn plannen voor een verdere uitbreiding met ongeveer 200 personeelsleden. Er wordt gekeken naar het land waar dat zal plaatsvinden. Het VK is daarbij één van de landen op de “shortlist”. Bij een eventuele verhuizing zouden de kosten vooral in het verplaatsen van personeel gaan zitten. Het ontbinden van BV’s en de financiële constructie van het bedrijf zou een kleinere kostenpost zijn.

De structuur Het Amerikaanse PVH is eigenaar van Tommy Hilfiger. De concernleiding van PVH in de Verenigde Staten is uiteindelijk verantwoordelijk als beursgenoteerde onderneming. Er is sprake van een nauwe samenwerking tussen de leiding van Tommy Hilfiger in de Verenigde Staten en Nederland (normale concernbetrokkenheid). Hoewel de fiscaliteit een belangrijke overweging was bij vestiging in Nederland, geldt voor Tommy Hilfiger het credo ‘form follows function’. De vennootschappen (zie Figuur 13) weerspiegelen de operaties van het concern binnen en buiten Nederland: kleren ontwerpen, produceren en verkopen, deels zelf, deels in licentie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CASESTUDIES

161

De structuur van het concern ziet er als volgt uit. 1. Tommy Hilfiger Europe BV: Het niet-Amerikaanse hoofdkantoor is de werkmaatschappij. De activiteiten van deze vennootschap zijn de exploitatie van het merkenrecht middels het maken en verkopen van kleding, maar ook door middel van het verstrekken van sublicenties aan derden. Vanuit deze vennootschap worden alle activiteiten vorm gegeven (nu 750 man) voor bepaalde geografische markten. Naast de omzet uit de verkopen komen hier de internationale royalty’s binnen. Met andere woorden; het economisch eigendom van de licentie ligt bij deze BV. De andere BV in Nederland hangt onder Tommy Hilfiger Europe BV. Dit vanwege de mogelijkheid om de resultaten van de activiteiten waar dan ook verricht te consolideren in één jaarrekening. Vanwege de verwevenheid van de activiteiten is het niet precies vast te stellen hoeveel werknemers aan de royalty activiteiten werken, maar dit aantal is aanzienlijk. 2. Hilfiger Stores BV: Deze BV houdt aandelen van de winkels. In totaal omvat dit 15 winkels en 2 outlet stores waar gezamenlijk 200-300 werknemers werken. Alle ondersteunende diensten waaronder administratie en financiële zaken worden door Tommy Hilfiger Europe BV verzorgd. 3. Tommy Hilfiger Licensing BV: Deze BV houdt het juridische eigendom van het merkenrecht voor bepaalde geografische gebieden. Hier is voor gekozen op advies van juristen, om juridische redenen. Echter, het recht heeft een onlosmakelijk verband met de werkzaamheden van Tommy Hilfiger Europe BV waar de 750 man werken. Door het juridisch eigendom van de licentie los te houden van Tommy Hilfiger Europe BV kunnen crediteuren niet via een claim bij het merkrecht komen. Deze BV dient als een afschermingsvehikel voor de licentie. De BV heeft geen substance maar is functioneel als afschermingsvehikel. Het valt daarom niet onder Tommy Hilfiger Europe BV. 4. Tommy Hilfiger corporation BVI: Dit is de oude houdstermaatschappij uit de tijd van de beursnotering. Deze vennootschap heeft geen substance, maar wordt aangehouden vanwege de emotionele waarde die de eerdere beursnotering nog vertegenwoordigt (en een lopende claim). Hij is naar Nederland gehaald omdat alle BV’s hier resideren. Aangezien er geen activiteiten meer plaatsvinden, staat de houdstermaatschappij los van de andere BV’s. 5. Onroerend goed: Hier zit bijvoorbeeld de showroom aan het Amsterdamse Rokin in.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

162

BIJLAGE D

Figuur 13

Organisatiestructuur van Tommy Hilfiger

PVH (VS)

1: Tommy Hilfiger Europe BV (Werkmaatschappij)

2: Hilfiger Stores BV (operationeel/houdster maatschappij)

3: Tommy Hilfiger Licencing BV (juridisch eigendom van 3 landen)

5: Onroerend goed (showroom)

4: Tommy Hilfiger corporation BVI (oude houdstermaatschappij tijdens beursnotering)

Bron: SEO Economisch onderzoek, op basis van Amadeus

Omvang Tommy Hilfiger Europe BV is als Europees hoofdkantoor verantwoordelijk voor alle activiteiten voor de Europese en Aziatische markt. Hiermee had het in 2011 een omzet van $ 1,8 miljard. Het Europese hoofdkantoor zorgt daarmee voor een hogere omzet dan het Amerikaanse hoofdkantoor. Deze laatste is verantwoordelijk voor Noord- en Zuid-Amerika en had in 2011 een omzet van $ 1,3 miljard. Het bedrijf zet haar producten wereldwijd in meer dan 90 landen af.329 In 2011 had het hele bedrijf een bedrijfsresultaat van $ 353 miljoen.330

Risico’s Eén van de risico’s die aanwezig kan zijn bij bfi’s is het integriteitrisico. Indirect toezicht door trustkantoren zou het risico moeten verlagen. Nu zijn het voornamelijk de kleinere bfi’s die diensten van een trustkantoor afnemen. Grotere bfi’s hebben over het algemeen zelf personeel in huis dat de benodigde expertise heeft. Zo maakt Tommy Hilfiger ook geen gebruik van een trustkantoor. Hoewel het indirect toezicht daardoor afwezigheid is, staan grotere bedrijven zoals Tommy Hilfiger veelal onder publieke aandacht en lopen reputatierisico als zij zich niet integer gedragen. Daarom zal het integriteitrisico voor Tommy Hilfiger beperkt zijn.

Economisch belang 329 330

www.pvh.com/brands_tommy_hilfiger.aspx Non-GAAP

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CASESTUDIES

163

De activiteiten die Tommy Hilfiger in Nederland uitvoert, zorgen voor werkgelegenheid voor 900 man. In de zomer komen hier 300-500 tijdelijke hulpkrachten bij voor het distributiecentrum.

Analyse Zoals eerder besproken in dit rapport trachten ondernemingen via internationale fiscale planning dubbele belasting te voorkomen, door inkomen en winst te verplaatsen en de belastinggrondslag te verlagen. Voor deze fiscale planning kunnen bfi’s worden gebruikt. Echter, deze bedrijven kunnen ook (kern)activiteiten verrichten binnen de groep. Hiervan lijkt bij Tommy Hilfiger sprake te zijn. Er zijn vier actieve bfi’s in Nederland gevestigd. Naast de werkmaatschappij waar 750 mensen werkzaam zijn, is er één BFI waarin het onroerend goed is ondergebracht en één waarin de aandelen van alle Hilfiger winkels zijn ondergebracht. Duidelijk is dat de meeste werkzaamheden van Tommy Hilfiger vanuit de werkmaatschappij worden ondernomen. Zo wordt ook de administratie van de winkels uit de andere BV door de werkmaatschappij gedaan. Deze houdt echter niet het juridisch eigendom van de merkrechten, hier is een aparte BV voor opgericht. Op deze manier wordt het merkenrecht afgeschermd voor potentiële claims. De internationale royalty’s komen wel binnen bij de werkmaatschappij. Eén van de redenen voor Tommy Hilfiger om zich in Nederland te vestigen, was het fiscale klimaat. Zo is de mogelijkheid van tax rulings erg belangrijk. Daarnaast is Amsterdam een internationale stad waardoor makkelijk werknemers kunnen worden aangetrokken en had het management een band met Nederland. Het bedrijf is uitgegroeid van 70 werknemers tot 750 werknemers in Nederland. Vanaf het moment van vestiging was reeds sprake van economische activiteit zoals marketing en verkoop van kleding aan Europa.

Vimpelcom Kerngegevens Bedrijf: Vimpelcom Pijler: bfi Type: Hoofdkantoor

Introductie Vimpelcom is een internationaal opererend bedrijf, in Nederland gevestigd met een fysiek hoofdkantoor en een aantal bfi’s, waarin onder meer houdster- en financieringsactiviteiten zijn ondergebracht. Er is geen sprake van royalty-stromen of schaduwbankactiviteiten. Vimpelcom biedt telecommunicatiediensten aan in diverse landen in Europa, Afrika, MiddenOosten en Azië. Het wereldwijd aantal mobiele telefonieabonnees van Vimpelcom bedroeg in 2011 212 miljoen.331 Het hoofdkantoor is in Nederland gevestigd. Vimpelcom is een joint venture van een privaat Russisch investeringsfonds (Alfa Group) en het Noorse staatstelecombedrijf

331

Gegevens ontleend aan het jaarverslag 2011 van Vimpelcom.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

164

BIJLAGE D

TeleNor. Het bedrijf is genoteerd aan de NYSE. In 2011 had het bedrijf een omzet van 20,3 miljard dollar. Vimpelcom is in 2009 uit een fusie in zijn huidige vorm ontstaan. De eigenaren in 2009, naast de huidige aandeelhouders was er een derde –private– partij uit Israel, kozen voor Amsterdam als vestigingsplaats voor het wereldwijde hoofdkwartier op grond van een aantal criteria, waarin geen duidelijke hiërarchie is aan te geven:        

een juridische en fiscale infrastructuur die de mogelijkheid biedt om een joint venture vanuit de drie landen van herkomst te structureren; een ‘neutrale’ plaats, niet zijnde de thuisbasis van een der drie founding partners, een land met een stabiele overheid en dito wetgeving; een fiscale infrastructuur die past bij een structuur van werkmaatschappijen in een veelheid van landen; een aanbod van arbeid dat past bij een internationaal opererend bedrijf; een woonklimaat dat past bij het aantrekken internationaal georiënteerde hoog opgeleiden; de beschikbaarheid van betaalbare huisvesting; een goede (internationale) bereikbaarheid.

Het hoofdkantoor is in 2009 in Amsterdam begonnen, zonder personeel. Inmiddels is het uitgegroeid tot 150 banen. Het bedrijf is gevestigd aan de Zuidas, vanwege de bereikbaarheid en vanwege de voorkeur die het internationale personeel heeft voor het wonen in Amsterdam.

De structuur De moedermaatschappij van Vimpelcom, is een Ltd naar Bermudaans recht. Hier is voor gekozen vanwege de mogelijkheid om een Ltd te vestigen, wat niet kan in het Nederlands NVrecht.332 In deze Ltd vinden geen activiteiten plaats. Alle hoofdkantooractiviteiten vinden plaats in Amsterdam binnen Nederlandse vennootschappen. Op basis van de internationale bedrijvendatabase Amadeus kan de structuur van Vimpelcom en haar in Nederland gevestigde onderdelen worden weergegeven.

332

Het is voorstelbaar dat het belastingregime op Bermuda een andere reden was, maar het is niet mogelijk gebleken dit te toetsen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CASESTUDIES

Figuur 14

165

Organisatiestructuur van Vimpelcom

Vimpelcom LTD (NL)*

Vimpelcom Amsterdam BV (Houdster/Finmij) Vimpelcom Amsterdam Finance BV (holding en finmij) Vimpelcom Holdings BV (Houdster/Finmij) Vimpelcom international service BV

Vimpelcom BV (Houdster-, financierings-, beleggings- en deelnemingsmij)**

Vimpelcom Holding Laos BV (beleggingmij) Vimpelcom Georgia Holdings BV Ondernemingen in buitenland

Onderneming in Italië (Wind telecom SPA)

Bron:

SEO Economisch onderzoek, op basis van Amadeus; * Vimpelcom Ltd. is een vennootschap die is opgericht naar Bermudaans recht en die feitelijk in Nederland is gevestigd; ** Uit de gegevens van Amadeus is niet te achterhalen hoe Vimpelcom bv en daaronder hangende bv voor Laos zich verhouden ten opzichte van Vimpelcom LTD of of de houdstermaatschappij in Amsterdam.

Vimpelcom telt circa 25 werkvennootschappen in Nederland. Die vennootschappen zijn deels functioneel, en deels legacy: het bedrijf in de huidige vorm is ontstaan als een fusieconglomeraat van kleinere telecombedrijven. Al deze bedrijven hadden een eigen vennootschappelijke structuur. Bij het tot stand komen van de huidige structuur zijn de vennootschappen overgebracht naar Nederland. Het opschonen van de structuur is een taak die voor de komende jaren op de agenda staat. Voor Vimpelcom geldt form follows function: de vennootschappen van Vimpelcom in Nederland ondersteunen de internationale structuur van de bedrijfsvoering. De actieve vennootschappen in Nederland hebben een juridische, operationele of financiële functionaliteit. De holding is er om de winsten uit de verschillende landen veilig, en zonder dubbele belastingheffing, naar de rechthebbende aandeelhouders te kunnen brengen. Het netwerk van belastingverdragen dat Nederland heeft, juist met landen als Kazachstan, Kirgizië en Algerije, is daarbij essentieel. Het vermijden van lokaal belasting betalen in de landen waar telecomdiensten worden geleverd, is geen oogmerk. Volgens Vimpelcom is het zaak om in landen met een minder stabiel politiek systeem de autoriteiten fiscaal niet te provoceren. De financieringsvennootschappen zijn ondersteunend in de internationale concernfinanciering. Er is een afzonderlijke vehikel voor obligaties en er zijn SPV’s voor externe financiering. Het personeel in Nederland is in een afzonderlijke bv ondergebracht. De senior partners zijn via eigen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

166

BIJLAGE D

persoonlijke vennootschappen aangekoppeld. Internationale product- en contractontwikkelingsactiviteiten worden waar nodig in afzonderlijke vennootschappen ondergebracht. Central roaming wordt als voorbeeld genoemd: daarin worden wereldwijd diensten verleend en contracten met andere telecomcarriers afgesloten; dat vergt een eigen zakelijke entiteit met een internationale overspanning. De vennootschappen in Nederland vormen een fiscale eenheid, waar het gaat om de afdracht van btw en vpb. Het meeste personeel is ondergebracht in de personeels-bv.

Risico’s De moedermaatschappij is opgezet naar Bermudaans recht, volgens diverse rapporten een tax haven. De door de houdster behaalde winsten worden pas op het niveau van haar aandeelhouders in Amerika belast indien die winsten worden uitgekeerd.333 Het is voorstelbaar dat het oprichten van de Ltd naar Bermudaans recht een fiscale reden heeft, maar het is niet mogelijk gebleken dit te toetsen. Dit impliceert een risico in het kader van de internationale fiscale reputatie en de morele discussie over Nederland als ‘belastingparadijs’.

Economisch belang Vimpelcom biedt in Nederland geen Telecomdiensten aan. Alle concernactiviteiten (legal and regulatory affairs, human resources, public relations, investor relations, M&A, corporate finance, tax, accounting and control, treasury, commercial operations, technological strategy and procurement) vinden plaats in Amsterdam. Op het hoofdkantoor werken ongeveer 150 mensen, met 17 verschillende nationaliteiten. Het bedrijf is een substantiële huurder op de Zuidas. Het personeel in Amsterdam is veelal hoogopgeleid, met een hoog aandeel ex-pats die veelal in Amsterdam wonen. De belastingverdragen en de aanwezigheid van een internationaal georiënteerd netwerk van (financiële) dienstverleners, maakt Nederland aantrekkelijk als spilpunt voor concernfinanciering en procurement. De inkoop van zakelijke diensten (accountants, advocatuur, bancaire diensten, internationale consultants) beloopt 40 miljoen euro per jaar. Dat werkt door in belastingafdracht in de vorm vpb, ib en btw.

Analyse Vimpelcom is een bedrijf met aandeelhouders uit verschillende landen, dat internationaal opereert. Een dergelijk bedrijf vergt een functionele, juridische en fiscale structuur die recht doet aan die internationale complexiteit. De aantrekkelijkheid van Nederlands als vestigingsplaats is gelegen in zowel fiscale als infrastructurele aangelegenheden. De combinatie van de specifieke nationaliteiten van de aandeelhouders en de landen waar het bedrijf actief is, leidt er toe dat er niet veel andere vestigingslanden geschikt zijn. Londen was de belangrijkste alternatieve vestigingsplaats. Vestiging daar was niet mogelijk wegens onvolkomen aansluiting tussen de Britse en Noorse juridische omgeving. Dergelijke belemmeringen spelen ook voor Luxemburg.

333

Op basis van de zogenaamd tax deferral in de Verenigde Staten wordt winst van buitenlandse dochters pas belast als deze wordt uitgekeerd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CASESTUDIES

167

ExxonMobil Kerngegevens Bedrijf: ExxonMobil Type: bfi Peiler: Houdstermaatschappij, financieringsmaatschappij en werkmaatschappij

Introductie ExxonMobil is een beursgenoteerde (NYSE) Amerikaanse olie/energie-maatschappij, die wereldwijd opereert.334 Volgens jaarverslaggegevens is het bedrijf actief “in alle belangrijke regio’s” met oliewinning en raffinage en worden er producten in 120 landen verkocht. Het hoofdkwartier staat in Irving, Texas. ExxonMobil (in 1999 ontstaan uit een fusie tussen Mobil Oil en Esso) is sinds 1955 actief in Nederland, met een fabriek in Pernis. Naar eigen opgave van het bedrijf werken er in Nederland ongeveer 1.450 mensen bij het bedrijf, de meeste in productievestigingen in de Botlek en in Limburg. In 1997 zijn de organisaties in Nederland, België en Luxemburg samengevoegd. Het nieuwe Benelux-hoofdkwartier is in Breda gehuisvest. Daar werken circa 350 mensen.335 ExxonMobil is minderheidsaandeelhouder van olie- en gasgerelateerde bedrijven in Nederland, waaronder terminals in de Europoort, de NAM en GasTerra.

Bfi’s in Nederland ExxonMobil wordt genoemd als één van de buitenlandse bedrijven met de meeste vennootschappen in Nederland. De Volkskrant meldde 64 vennootschappen in Nederland, waarvan 36 zonder personeel. Volgens dat onderzoek zou met de bfi’s in totaal 1.328 miljoen euro gemoeid zijn waarover geen of nauwelijks belasting is betaald.336 Database Amadeus maakt melding van 41 in Breda gevestigde vennootschappen, waarvan 37 zonder personeel. Uit de naamgeving van deze vennootschappen kan worden afgeleid dat er sprake is van minstens één houdstermaatschappij en één financieringsmaatschappij. De overige vennootschappen verwijzen naar lokale werkmaatschappijen in Europa, Azië, Afrika en ZuidAmerika.337 Uit de hoeveelheid vennootschappen en hun naamgeving kan worden afgeleid dat de vennootschappen deels gericht zijn op het aansturen van werkmaatschappijen in diverse

334 335 336 337

Exxon Mobil reageerde afwijzend op een aanvraag voor een gesprek voor een nadere toelichting op de relatie tussen de financiële en de real economy aanwezigheid in Nederland. ExxonMobil in Nederland, eigen uitgave van ExxonMobil (2012). Volkskrant, 23 januari 2013. Fiscale wirwar in vrijplaats Nederland Om precies te zijn: Nederland, Luxemburg, Polen/Wit Rusland, Oekraïne, ‘Oost Europa’, Turkije, Turkmenistan, Indonesië, De Filippijnen, Nigeria en Argentinië.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

buitenlanden en op concernfinanciering.338 Daarbij maakt het bedrijf gebruik van de Nederlandse verdragenstructuur. Als internationale voorpost van een Amerikaanse multinational is het waarschijnlijk dat ExxonMobil de Nederlandse vennootschappen gebruikt als schakelpunt in de internationale concernfinanciering en tax planing. Zolang winsten niet worden gerepatrieerd naar de Verenigde Staten vindt er aldaar, onder bepaalde voorwaarden, geen additionele heffing plaats over die winsten.

Risico’s en economisch belang De risico’s van de aanwezigheid van de ExxonMobil-vennootschappen liggen geheel op het gebied van de internationale fiscale reputatie en de morele discussie over Nederland als ‘belastingparadijs’. Tegenover dit risico staat een aanzienlijke aanwezigheid in de Nederlandse economie. Met 1.450 ‘directe banen’ en het aandeelhouderschap in andere bedrijven in Nederland is ExxonMobil een substantiële werkgever. Er is geen informatie over de verhouding tussen de toegevoegde waarde van de Nederlandse vestigingen en de geldstromen van de vennootschappen die bij de buitenlandse werkmaatschappijen behoren.

338

Ook is het mogelijk dat een deel van de BV’s zelf in het buitenland exploreren/exploiteren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage E Tabel 44

169

Overzicht low tax jurisdictions

Landen vennootschapsbelasting 0-9,99% Vennootschapsbelasting (%)

Land

Verdrag met NL

Bronbelasting Dividend (%)

Rente (%)

Royalty (%)

Anguilla

0

Nee

nb

nb

nb

Bahama's

0

Nee

Nee

Nee

Nee

Bahrein

0

Ja

Nee

Nee

Nee

Bermuda

0

Nee

Nee

Nee

Nee

Bonaire

0

Ja

Nee

Nee

Nee

Britse Maagdeneilanden

0

Nee

Nee

Nee

Nee

Caymaneilanden

0

Nee*

Nee

Nee

Nee

Guernsey

0

Nee*

Nee

Nee

Nee

Man

0

Nee

Nee

Nee

Nee

Jersey

0

Nee

Nee

Nee

Soms

Nauru

0

Nee

nb

nb

nb

Palau

0

Nee

nb

nb

nb

Saba

0

Ja

Nee

Nee

Nee

St. Eustatius

0

Ja

Nee

Nee

Nee

Turks- en Caicoseilanden

0

Nee

nb

nb

nb

Verenigde Arabische Emiraten

0

Ja

Nee

Nee

Nee

Vanuatu

0

Nee

nb

nb

nb

Belize

0,75

Nee

nb

nb

nb

Marshalleilanden

3

Nee

nb

nb

nb

Micronesië

3

Nee

10

10

10

Turkmenistan

8

Nee

nb

nb

nb

Colombia

9

Nee

Soms

Soms

Nee

Montenegro

9

Nee

9

9

9

Oezbekistan

9

Ja

10

10

20

Malta*

<10

Ja

0

0

0

Bron:

SEO Economisch onderzoek, op basis van Ernst & Young (2013) en IBFD (2013); De vennootschapstarieven zijn nominale tarieven, in een beperkt aantal gevallen (*) is op basis van expert judgement een land toegevoegd waarvan bekend is dat het effectieve tarief in de aangegeven ranges valt; In veel gevallen zijn verdragen of is verdere fiscale regelgeving van toepassing, waardoor betaalde vennootschaps- en bronbelasting in specifieke gevallen kan afwijken van de weergegeven tarieven. Er is geen onderzoek gedaan naar de hoogte van de (gebruikelijke) effectieve tarieven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

170

BIJLAGE E

Tabel 45

Landen vennootschapsbelasting 10-15% Vennootschapsbelasting (%)

Land

Verdrag met NL

Bronbelasting Dividend (%)

Rente (%)

Royalty (%)

Albanië

10

Ja

10

10

10

Bosnië-Herzegovina

10

Nee

nb

nb

nb

Bulgarije

10

Ja

5

5-10

5-10

Cyprus

10

Nee

0

0

0

Gibraltar

10

Nee

nb

nb

nb

Kosovo

10

Nee

nb

nb

nb

Kirgizië

10

Nee

nb

nb

nb

Macedonië

10

Ja

10

10

10

Paraguay

10

Nee

15

6

15

Qatar

10

Ja

10

10

10

Oost-Timor

10

Nee

nb

nb

nb

Soedan

10 - 15

Nee

nb

nb

nb

Zuid-Soedan

10 - 15

Nee

nb

nb

nb

Zwitserland*

10 - 15

Ja

35

0-35

0

Macau

12

Nee

Nee

Nee

Nee

Moldavië

12

Ja

6-15

12

12

Oman

12

Ja

10

10

10

Ierland

12,5

Ja

20

20

20

Liechtenstein

12,5

Nee

Nee

Nee

Nee

Jordanië

14

Ja

0

5

7

Georgië

15

Ja

nb

nb

nb

Koeweit

15

Ja

15

0

0

Letland

15

Ja

0-15

0-10

5-15

Libanon

15

Nee

10

10

10

Litouwen

15

Nee

0-15

0-10

0-10

Maldiven

15

Nee

Nee

Nee

Soms

Mauritius

15

Nee

Nee

Soms

Soms

Servië

15

Nee

20

20

20

Tadzjikistan

15

Nee

nb

nb

nb

Bron:

SEO Economisch onderzoek, op basis van Ernst & Young (2013) en IBFD (2013); De vennootschapstarieven zijn nominale tarieven, in een beperkt aantal gevallen (*) is op basis van expert judgement een land toegevoegd waarvan bekend is dat het effectieve tarief in de aangegeven ranges valt; In veel gevallen zijn verdragen of is verdere fiscale regelgeving van toepassing, waardoor betaalde vennootschaps- en bronbelasting in specifieke gevallen kan afwijken van de weergegeven tarieven. Er is geen onderzoek gedaan naar de hoogte van de (gebruikelijke) effectieve tarieven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage F

Tabel 46

171

Overzicht tax havens en offshore financial centres

Tax havens en offshore financial centres

Tax Havens Standaard (Gravelle 2013)

339

340

341

Extra landen Tax Justice Network (2007)

Offshore financial centres interne gegevens)

Amerikaanse Maagdeneilanden

België

Amerikaanse Maagdeneilanden

Andorra

Hongarije

Andorra

Antigua en Barbuda

IJsland

Antigua en Barbuda

Aruba

Italië

Aruba

Bahama's

Nederland

Bahama's

Bahrein

Noordelijke Marianen

Bahrein

Barbados

Sao Tomé en Principe

Barbados

Belize

Somalië

Belize

Bermuda

Uruguay

Bermuda

Britse Maagdeneilanden

Zuid-Afrika

BES eilanden

Caymaneilanden

Britse Maagdeneilanden

Cookeilanden

Caymaneilanden

Costa Rica

Cookeilanden

Cyprus

Curaçao

Dominica

Dominica

Gibraltar

Filippijnen

Grenada

Gibraltar

Guernsey

Grenada

Hongkong

Guernsey

Ierland

Hongkong

Jersey

Jersey

Jordanië

Libanon

Libanon

Liberia

Liberia

Liechtenstein

Liechtenstein

Man

Luxemburg

Marshalleilanden

Macau

Mauritius

Maldiven

Nauru

Malta

Nederlandse Antillen

Man

Niue

Marshalleilanden

Panama

(DNB

Mauritius

Saint Lucia

Monaco

Saint Vincent en de Grenadines

Nauru

Samoa

Nederlandse Antillen

Seychellen

Dit is de standaardlijst van tax havens die door het rapport wordt gebruikt. Tax Justice Network noemt verder de gebieden Frankfurt, Tel Aviv, Madeira, Ingushetia, Melilla, Taipei Noord Cyprus, Londen, New York, Dubai en Labuan als tax havens. 341 Anquilla, Montserrat Saint Kitts en Nevis worden zowel door Gravelle als door DNB genoemd maar niet meegenomen in de analyse wegens gebrek aan data. 339 340

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

172

BIJLAGE F

Tax Havens Standaard (Gravelle 2013)

339

340

Extra landen Tax Justice Network (2007)

Offshore financial centres interne gegevens)

Niue

Singapore

Panama

Sint-Maarten

Saint Lucia

Turks- en Caicoseilanden

Saint Vincent en de Grenadines

Vanuatu

Samoa San Marino Seychellen Singapore Tonga Turks- en Caicoseilanden Vanuatu Zwitserland Bron:

Gravelle (2013), Tax Justice Network (2007) en DNB interne gegevens.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

341

(DNB

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage G Tabel 47

173

Belastingtarieven in EU-landen

EU-landen, aantal verdragen en brontarieven Aantal verdragen

Bronbelasting Dividend (%)

Rente (%)

Royalty (%)

Min

Max

Min

Max

Min

Max

België

83

15

25

15

25

25

25

Bulgarije

68

5

5

5

10

5

10

Cyprus

40

0

0

0

0

0

0

Denemarken

76

27

27

25

25

25

25

Duitsland

88

15

25

0

0

15

15

Estland

50

0

0

0

21

0

21

Finland

74

0

24,5

24,5

24,5

24,5

24,5

Frankrijk

122

30

55

0

50

33,3

50

Griekenland

53

10

10

20

33

25

25

Hongarije

73

0

0

0

0

0

0

Ierland

62

20

20

20

20

20

20

Italië

90

0

20

0

20

0

30

Letland

53

0

15

0

10

5

15

Litouwen

48

0

15

0

10

0

10

Luxemburg

64

0

15

0

15

0

0

Malta

61

0

0

0

0

0

0

Nederland

93

15

15

0

0

0

0

Oostenrijk

91

25

25

0

25

20

20

Polen

81

19

19

20

20

20

20

Portugal

56

25

25

25

25

25

25

Roemenië

86

0

16

16

16

16

16

Slovenië

47

15

15

15

15

15

15

Slowakije

66

0

0

19

19

19

19 21

Spanje

79

19

21

19

21

19

Tsjechië

82

0

35

0

35

0

35

Verenigd Koninkrijk

121

0

0

20

20

20

20

Verenigde Staten

58

30

30

30

30

30

30

Zweden

74

0

30

0

0

0

0

Zwitserland

88

35

35

0

35

0

0

Bron:

SEO Economisch onderzoek, op basis van Ernst & Young (2013) en www.ibfd.org; In veel gevallen zijn verdragen of is verdere fiscale regelgeving van toepassing, waardoor betaalde bronbelasting in specifieke gevallen kan afwijken van de weergegeven tarieven. Er is geen onderzoek gedaan naar de hoogte van de (gebruikelijke) effectieve tarieven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage H

175

Berekeningen van belastingontduiking en -ontwijking

Er zijn diverse onderzoeken gedaan naar illicit financial flows.342 Deze stromen zijn opgebouwd uit twee categorieën: geldstromen met het oog op belastingontduiking (tax evasion) en geldstromen met het oog op belastingontwijking (tax avoidance). De onderzoeken geven veelal de totale geldstromen weer en berekenen vervolgens hoeveel belasting een land misloopt doordat deze stromen plaatsvinden. Belastingontduiking geeft de geldstromen weer die niet belast worden doordat ondernemingen de regels overtreden. Dit gebeurt voornamelijk via trade mispricing. Eén vorm hiervan is het opstellen van foutieve declaraties aan ondernemingen buiten de eigen groep (false invoicing) en de tweede is het misbruiken van transfer pricing. Bij dit laatste hanteert een onderneming een niet marktconforme prijs voor transacties binnen dezelfde groep om zo een belastingvoordeel te behalen. (Eurodad, 2011). Belastingontwijking daarentegen is niet illegaal.343 Ondernemingen maken, tegen de geest of doelstelling van belastingwetgeving of belastingverdragen, gebruik van mogelijkheden om belastingvoordeel te genieten. Dit type geldstromen is moeilijker te kwantificeren dan belastingontduiking (Murphy, 2012). De meerderheid van de onderzoeken kijkt naar de totale illicit financial flows of alleen naar belastingontduiking. De resultaten van deze onderzoeken zijn samengevat in Tabel . Zo kijkt een studie van UNDP uit 2011 naar de totale illicit financial flows die ontwikkelingslanden uitgaan.344 In 2008 is dit een bedrag van 26,3 miljard dollar. Trade mispricing vormt hier 65-70 procent van. De rest zijn niet geregistreerde geldstromen die van de betalingsbalans verdwijnen. Het onderzoek heeft geen berekening gemaakt van misgelopen belasting. Een rapport van Global Financial Integrity (2012) kijkt ook specifiek naar ontwikkelingslanden.345 Op basis van diverse methodes komen de auteurs tot een illicit financial outflow van tussen de 858,8 miljard dollar en 1.138 miljard dollar in 2010. Dit bedrag geeft wederom de geldstroom weer en niet de misgelopen belastinginkomsten door deze ontwijking. Onderzoek door ChristianAid uit 2009 concludeert dat belastingontduiking in sub-Sahara landen, als gevolg van trade mispricing met EU lidstaten en de VS, tussen 2005-2007 27 miljard dollar 342

343 344 345

Zoals Murphy (2012) aangeeft heeft illicit niet dezelfde betekenis als illegaal. Illicit is te definiëren als niet toegestaan, onjuist, niet bestraft door regulering, etc. Het omvat hiermee zowel legale als illegale geldstromen. Desalniettemin scharen diverse onderzoeken deze geldstroom ook onder illegale geldstromen. Ook dit rapport gaat er van uit dat belastingontwijking zou moeten worden voorkomen. De auteurs kijken naar 48 Least developed countries (LDC). Tabel 1 in bijlage 3 van het UNDP rapport geeft een overzicht van deze landen. Dit omvat ook ontwikkelingslanden in Europa zoals Polen. Zie tabel 2 in de bijlage van het rapport voor een overzicht van de onderzochte ontwikkelingslanden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

176

BIJLAGE H

bedroeg. De misgelopen belasting door belastingontduiking bedroeg 4,34 miljard dollar. Voor Latijns Amerikaanse landen was voor diezelfde periode een illicit financial flow van 95 miljard dollar berekend en misgelopen belastinginkomsten van 31 miljard dollar. Een jaar eerder had ChristianAid een ander onderzoek gedaan naar belastingontduiking. Foutieve declaraties en misbruik van transfer pricing resulteren volgens de auteurs in misgelopen belasting in ontwikkelingslanden van 160 miljard dollar per jaar. Deze berekening is gebaseerd op een aanname dat 7 procent van de handelsvolumes bestaat uit illicit financial flows door middel van foutieve declaraties en misbruik van transfer pricing.346 Door dit percentage te nemen van de ratio van handelsvolumes ten opzichte van belastinginkomsten, en dit te vermenigvuldigen met het tarief voor vennootschapsbelasting worden de misgelopen belastingen als percentage van belastinginkomsten weergegeven. Voor lage inkomenslanden is dit bijvoorbeeld 14,2 procent waardoor er jaarlijks 22,4 miljard dollar aan gemiste belasting is (ChristianAid, 2008). Tax Justice Network heeft in 2012 onderzoek gedaan naar de omvang, groei en verdeling van onbelaste private vermogens in de offshore sector. De auteurs hebben berekend dat zich wereldwijd 21 triljoen dollar financieel vermogen offshore bevindt. Er vanuit gaande dat hier 3 procent rente op ontvangen werd met een belastingtarief van 30 procent resulteert 189 miljard dollar aan misgelopen belastinginkomsten. De herkomst van het geld kan zowel legaal als illegaal zijn maar in het kader van de misgelopen belasting op dit offshore vermogen wordt het door de onderzoekers onder belastingontwijking geschaard. Het onderzoek van Murphy (2012) kijkt als enige naar de misgelopen belasting door belastingontwijking in Europa. De inschatting van belastingontwijking worde echter direct afgeleid van een inschatting van belastingontduiking. Dit laatste bedraagt volgens de onderzoeker 860 miljard euro per jaar. Deze berekening start bij de schaduweconomie die per land bepaald wordt als percentage van het BBP (in 2009). Door dit om te zetten in euro’s kan op basis van het belastingtarief het volume van misgelopen belasting berekend worden. Zo is in Nederland de schaduweconomie 78.012 miljoen euro, gelijk aan 13,2 procent van het BBP. Met een belastingtarief van 38,2 procent resulteert dit in 29.801 miljoen euro aan misgelopen belasting. De methodiek om belastingontwijking te bereken is moeilijker. Daarom kiest de auteur er voor om de resultaten van eerdere onderzoeken te middelen. De overheid van Engeland en Zweden hebben belastingontwijking in eigen land onderzocht. De schattingen van de overheid worden als ondergrens van 10 procent van de ontdoken belasting gehanteerd. Vervolgens neemt Murphy een bovengrens van 35 procent en geeft aan dat door dit te middelen een volume van 150 miljard euro oplevert dat jaarlijks wordt ontweken. In totaal verliezen overheden in de Europese Unie jaarlijks 1.000 miljard euro aan misgelopen belasting, zowel door ontwijking als ontduiking.

346

Dit is gebaseerd op de volgende studie. Raymond W Baker, Capitalism’s Achilles Heel; Dirty Money and How to Renew the Free-Market System, John Wiley & Sons Ltd, 2005.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BEREKENINGEN VAN BELASTINGONTDUIKING EN -ONTWIJKING

Tabel 48

177

Geen eenduidigheid in inschattingen van belastingontduiking en -ontwijking Illicit financial flow

Belastingontduiking (false invoicing + transfer pricing)

Wereld Europa

€ 860 miljard 350

Ontwikkelingslanden Sub sahara landen 356

Latijns Amerika Nederland

357

355

348

Belastingontwijking $ 189 miljard

347

€ 150 miljard

349

352

$ 26,3 miljard tussen $ 858,8 miljard en 351 $ 1.138 miljard

$17-18,4 miljard 353 $ 160 miljard 354 $ 585,9 miljard tot $ 918,6 miljard

$ 27 miljard

$ 4,34 miljard

$ 95 miljard

$ 31 miljard € 29.801 miljoen

Bron:

SEO Economisch Onderzoek, op basis van bronnen, zie voetnoten.

347

Tax Justice Network (2012) op basis van offshore vermogen van 21 triljoen dollar. Murphy (2012), geldend als bedrag per jaar, berekend voor 2009. Murphy (2012), geldend als bedrag per jaar, berekend voor 2009. Gebaseerd op bedrag van belastingontduiking. UNDP (2011) geldend voor 2008 Global Financial Integrity (2012) geldend voor 2010 UNDP (2011) geldend voor 2008 ChristianAid (2008) bedrag per jaar UNDP (2011) voor de periode 2001-2010, jaarlijks bedrag. Mogelijk valt hier ook belastingontwijking onder. ChristianAid (2009) geldend voor periode 2005-2007 ChristianAid (2009) geldend voor periode 2005-2007 Murphy (2012), geldend als bedrag per jaar, berekend voor 2009.

348 349 350 351 352 353 354 355 356 357

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage I

179

Methode microgegevens

Samenstelling populatie uit steekproef en benchmark Niet alle bijzondere financiële instellingen hebben een volledige rapportageverplichting richting de Nederlandsche Bank (DNB). De grootste bfi’s, de bfi’s die gezamenlijk 90 procent van het balanstotaal vertegenwoordigen, rapporteren maandelijks en jaarlijks gegevens over onder meer standen (balansen), stromen (ontvangen en betaalde rente, royalty’s en dividend) en verlies- en winstcijfers. De meeste van deze cijfers kunnen vervolgens uitgesplitst worden naar land van herkomst of bestemming. Deze groep van bfi’s wordt aangeduid met steekproef. Het gaat om ongeveer 15 procent van het totale aantal bfi’s. De overige 85 procent aan bfi’s is vrijgesteld van deze rapportageplicht en hoeft slechts één keer in de twee jaar een beperktere set van gegevens te verstrekken aan DNB, in het bijzonder standen en stromen. Deze cijfers hebben betrekking op buitenlandse totalen en kunnen zodoende niet uitgesplitst worden naar land van herkomst of bestemming. Ook zijn de balansposten en stromen die deze groep rapporteert minder gedetailleerd – zo kunnen verstrekte en ontvangen leningen bijvoorbeeld niet worden uitgesplitst naar kort- en langlopend. Tot slot hoeft deze groep geen verlies- en winstcijfers te rapporteren. Deze groep van bfi’s wordt aangeduid met benchmark. Tezamen vormen de steekproef en de benchmark de totale populatie van bfi’s. Het meest recente jaar waarvoor benchmark-gegevens voorhanden zijn, en bijgevolg een totaalbeeld van de populatie kan worden geschetst, is 2010. Dientengevolge hebben alle populatiecijfers in het rapport betrekking op 2010, tenzij eerdere peiljaren (2006 en 2008) ook worden afgebeeld. Vanwege de beperktere set van gegevens die de benchmark aanlevert, zijn sommige analyses noodgedwongen beperkt tot de steekproef en kunnen derhalve geen uitspraken worden gedaan over de gehele bfi-populatie. In het bijzonder gaat het over de herkomst en bestemming van stromen, balansindicatoren voor risico’s (bijvoorbeeld looptijdtransformatie) en de analyse van economisch belang op basis van verlies- en winstcijfers. Voor de steekproef is data voor een periode van zes jaar358 (2006 tot en met 2011) beschikbaar gesteld, voor de benchmark (en daarmee de totale populatie) zijn drie jaren beschikbaar: 2006, 2008 en 2010. Cijfers voor de steekproef worden niet opgehoogd tot schattingen voor de gehele populatie. Hierdoor kunnen sommige cijfers afwijken van cijfers die DNB zelf publiceert, die in veel gevallen namelijk wel worden opgehoogd tot een populatieschatting.

358

Uitgezonderd verlies- en winstgegevens: deze zijn alleen voor 2010 en 2011 beschikbaar.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

180

BIJLAGE I

Controle op onthullingsrisico DNB heeft microdata over bfi’s te beschikking gesteld aan SEO Economisch Onderzoek. In verband met de vertrouwelijkheid van de data gebeurde dit niet rechtstreeks maar via tussenkomst van het Centrum voor Beleidsstatistiek (CvB) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Naast de inhoudelijke feedback op de onderzoeksresultaten van met name DNB, hebben zowel DNB als het CBS gecontroleerd of de cijfers die op basis van de microdata zijn samengesteld geen risico opleveren dat in deze cijfers individuele bedrijven herleidbaar zijn. Er wordt kort gezegd op twee manieren getoetst op dit zogenoemde onthullingsrisico: 1. het aantal bfi’s waarop een waarde (bijvoorbeeld een balanspost of stroom) betrekking heeft moet minimaal 10 zijn; 2. het aandeel van de grootste waarneming (bijvoorbeeld de grootste balanspost of stroom op het conto van één bfi) in de waarde mag niet groter zijn dan 55 procent. Indien aan één of beide voorwaarden niet is voldaan, is er sprake van onthullingsrisico en kan de desbetreffende waarde niet worden gepubliceerd. Op deze wijze zijn alle onderzoeksresultaten gecontroleerd op onthullingsrisico en indien nodig gecensureerd.359 Dit wordt in tabellen aangegeven met ‘n.b.’ (niet beschikbaar).

Toelichting rapportageverplichting De rapportage van DNB betreft een statistische rapportage ten behoeve van de betalingsbalans en de netto vermogenspositie (International Investment Position). De voorschriften waar deze rapportage aan moet voldoen zijn vastgelegd in de Balance of Payments Manual van het IMF. Deze methodologische voorschriften verschillen van bedrijfseconomische definities. Ten behoeve van de door het CBS samengestelde Nationale Rekeningen is de uitvraag in 2009 uitgebreid met binnenlandposten en een verlies- en winstrekening. Deze posten vormen de input voor het vaststellen van het economisch belang. Gegeven de relatief korte tijdreeks, in combinatie met de volatiliteit van de populatie rapporteurs, moeten deze cijfers met meer voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.

359

Dit betekent tevens dat in uitsplitsingen (bijvoorbeeld van een balanspost over bfi-typen of een verbijzondering van een balanspost) telkens minimaal twee waarden gecensureerd moeten worden indien er ergens onthullingsrisico optreedt. Anders zou de gecensureerde waarde immers herleidbaar zijn via de totalen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

DEEL B BIJZONDERE FINANCIËLE INSTELLINGEN

Bijlage J

181

Ondersteunende tabellen en figuren

Duiding niet-geclassificeerde bfi’s (bfi-groep ‘overig’, zie hoofdstuk 3.2) Tabel 49

Activastructuur niet-geclassificeerde bfi’s (o.b.v. alle bfi’s, 2010, % balanstotaal) Overwegend houdster

Overwegend finanmij

Gemengd/onbekend

Deelnemingen in dochters

80%

20%

28%

Leningen aan groep

15%

72%

27%

} 5%

} 8%

100%

100%

Leningen aan derden Effecten buitenland Totaal activa Bron:

26% 18% 100%

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Tabel 50

Passivastructuur niet-geclassificeerde bfi’s (o.b.v. alle bfi’s, 2010, % balanstotaal) Overwegend houdster

Overwegend finanmij

Deelnemingen van moeder(s)*

71%

35%

36%

Leningen van groep

20%

44%

31%

} 8%

} 21%

100%

100%

Leningen van derden Effecten buitenland Totaal passiva Bron:

Gemengd/onbekend

14% 19% 100%

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; * Ook wel eigen vermogen.

Balansen Tabel 51

Balanstotaal per bfi-type alle bfi’s (bedragen x €1 mln.) 2006

SPV

2008

2010

39.047

81.285

96.917

Houdster

696.546

924.346

1.117.051

Finanmij

321.416

343.962

418.335

Royaltymij

150.337

201.953

213.381

Overige

646.510

967.294

1.044.312

1.853.856

2.518.840

2.889.996

Totaal % balanstotaal SPV

2%

3%

3%

Houdster

38%

37%

39%

Finanmij

17%

14%

14%

8%

8%

7%

Overige

35%

38%

36%

Totaal

100%

100%

100%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Royaltymij

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

182

BIJLAGE J

Tabel 52

Balanstotaal per bfi-type grootste bfi’s (bedragen x €1 mln.)

SPV

2006

2007

2008

2009

2010

2011

31.122

55.108

68.192

68.543

87.363

76.261

Houdster

579.558

692.227

802.615

785.364

925.836

1.057.299

Finanmij

274.196

305.388

307.377

322.437

377.922

379.698

Royaltymij

144.854

171.301

193.668

183.760

204.466

232.749

Overige

545.302

798.928

841.421

829.951

923.539

967.621

1.575.032

2.022.951

2.213.273

2.190.056

2.519.126

2.713.628

2%

3%

3%

3%

3%

3%

Totaal % balanstotaal SPV Houdster

37%

34%

36%

36%

37%

39%

Finanmij

17%

15%

14%

15%

15%

14%

9%

8%

9%

8%

8%

9%

Overige

35%

39%

38%

38%

37%

36%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Royaltymij

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Stromen Totalen buitenland Tabel 53

Royalty-, dividend- en rentestromen van en naar het buitenland (2010, bedragen x €1 mln.) Inkomend

Alle bfi’s

15.742

13.815

Dividend

106.735

76.433

Rente intragroep Rente extern Totaal Grootste bfi's

24.090

13.304

6.789

21.256

153.355

124.808

Royalty

14.387

12.337

Dividend

94.911

66.227

Rente intragroep

20.994

9.768

Rente extern Totaal Bron:

5.644

18.936

135.936

107.268

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Tabel 54

Royalty-, dividend- en rentestromen van en naar het buitenland van en naar het buitenland naar clusterliëring (o.b.v. alle bfi’s, 2010) Bfi-clusters

Inkomend

Uitgaand

Bron:

Uitgaand

Royalty

Zelfstandige bfi's

Royalty

n.b.

n.b.

Dividend

90%

10%

Rente intragroep

69%

31%

Rente extern

49%

51%

Royalty

n.b.

n.b.

Dividend

85%

15%

Rente intragroep

74%

26%

Rente extern

61%

39%

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERSTEUNENDE TABELLEN EN FIGUREN

183

Stromen van en naar landengroepen Tabel 55

Royalty-, dividend- en rentestromen van en naar het buitenland naar landengroep (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen x €1 mln.)

Royalty

Bruto buitenland Netto buitenland (schatting*) EU-27 (excl. NL)

12.990

17.642-18.475

12.990 n.b.

n.b.

n.b.

Tax Havens (Gravelle)

14.029

n.b.

Tax Havens (TJN, excl. NL)

14.421

n.b.

Verdragslanden, waarvan:

18.334

5.635

Landen buiten EU-27

4.814

4.089

Ontwikkelingslanden, waarvan:

n.b.

n.b.

Verdragslanden

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

Winstbelastingtarief tot 10%

n.b.

n.b.

Winstbelastingtarief 10-15%

n.b.

n.b.

115.878

53.741

105.163-113.997

51.715-53.639

Low Tax Jurisdictions, waarvan:

Bruto buitenland Netto buitenland (schatting*) EU-27 (excl. NL)

36.717

45.325

Secrecylijst

23.810

10.320

Tax Havens (Gravelle)

57.747

11.581

Tax Havens (TJN, excl. NL)

66.456

20.328

Verdragslanden, waarvan:

77.323

51.526

Landen buiten EU-27

41.536

7.390

Ontwikkelingslanden, waarvan:

3.265

n.b.

Verdragslanden Low Tax Jurisdictions, waarvan:

Rente intragroep

Uitgaand

18.481 13.544

Secrecylijst

Dividend

Inkomend

2.850

n.b.

n.b.

4.753

Winstbelastingtarief tot 10%

n.b.

382

Winstbelastingtarief 10-15%

15.902

4.371

23.515

10.734

22.524-23.489

10.734

Bruto buitenland Netto buitenland (schatting*) EU-27 (excl. NL)

18.490

5.209

Secrecylijst

2.139

3.042

Tax Havens (Gravelle)

4.772

3.960

Tax Havens (TJN, excl. NL)

6.440

5.417

22.919

9.699

Landen buiten EU-27

4.499

4.499

Ontwikkelingslanden, waarvan:

n.b.

29

Verdragslanden, waarvan:

Verdragslanden Low Tax Jurisdictions, waarvan:

n.b.

26

3.722

2.909

Winstbelastingtarief tot 10%

305

1.339

Winstbelastingtarief 10-15%

3.417

1.571

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

184

BIJLAGE J

Inkomend Rente extern

Bruto buitenland Netto buitenland (schatting*) EU-27 (excl. NL)

5.622

19.937

5.368-5.613

19.937

4.236

17.934

Secrecylijst

856

8.094

Tax Havens (Gravelle)

992

8.334

Tax Havens (TJN, excl. NL)

2.216

8.484

Verdragslanden, waarvan:

5.424

19.689

Landen buiten EU-27

1.203

1.756

Ontwikkelingslanden, waarvan:

n.b.

n.b.

Verdragslanden

n.b.

n.b.

618

400

Winstbelastingtarief tot 10%

231

n.b.

Winstbelastingtarief 10-15%

387

155

Low Tax Jurisdictions, waarvan:

Bron:

Uitgaand

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; * Zie Box 11 voor een uitleg over hoe de nettostromen worden geschat.

Tijdreeksen Tabel 56

Royalty-, dividend- en rentestromen van en naar het buitenland alle bfi’s (bedragen x €1 mln.) 2006

Inkomend

Bron:

8.545

11.584

15.742

Dividend

56.079

70.309

106.735

Rente intragroep

19.331

25.861

24.090

6.298

16.172

6.789

Royalty

6.555

9.329

13.815

Dividend

32.908

60.347

76.433

Rente intragroep

14.052

17.218

13.304

Rente extern

17.536

26.272

21.256

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Tabel 57

Royalty-, dividend- en rentestromen van en naar het buitenland grootste bfi’s (bedragen x €1 mln.) 2006

Inkomend

Uitgaand

2007

2008

2009

2010

2011

Royalty

5.443

6.935

10.255

11.020

14.387

18.481

Dividend

49.233

75.713

61.947

68.635

94.911

115.878

Rente intragroep

16.582

23.683

22.878

21.443

20.994

23.515

5.472

8.269

15.010

11.768

5.644

5.622

Rente extern

Bron:

2010

Royalty

Rente extern Uitgaand

2008

Royalty

3.795

5.591

8.273

10.254

12.337

12.990

Dividend

27.302

45.667

52.727

48.665

66.227

53.741

Rente intragroep

11.199

13.712

14.207

10.928

9.768

10.734

Rente extern

16.053

19.461

23.687

22.410

18.936

19.937

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERSTEUNENDE TABELLEN EN FIGUREN

Tabel 58

Intragroeprente naar en dividend afkomstig uit low tax landen (o.b.v. grootste bfi’s, bedragen x €1 mln.)

Intragroeprente naar

Dividend uit

Low Tax Jurisdictions <10%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

1.306

2.053

1.501

1.433

1.308

1.339

Low Tax Jurisdictions 10-15%

2.385

1.720

1.332

1.057

1.161

1.571

Tax Havens (Gravelle)

5.407

5.693

6.010

3.878

3.607

3.960

n.b.

4.037

2.483

3.245

4.163

n.b.

Low Tax Jurisdictions <10% Low Tax Jurisdictions 10-15% Tax Havens (Gravelle)

Bron:

185

5.664

8.964 10.928 10.537

n.b. 15.902

21.488 24.672 19.656 28.585 38.882 57.747

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; Deze tijdreeks kan niet worden weergegeven voor uitgaande royalty’s in verband met onthullingsrisico.

Stromen naar type bfi Figuur 15

Inkomend dividend naar type bfi (o.b.v. alle bfi’s, 2010) Inkomend dividend (2010)

Pure finanmij 1%

Pure houdster 50%

Overwegend finanmij 3%

Rest 13% Overig 32%

Overwegend houdster 16%

SPV + Royaltymij 17%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; Zie hoofdstuk 4 voor de definities van bfi-typen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

186

BIJLAGE J

Figuur 16

Inkomende intragroeprente naar type bfi (o.b.v. alle bfi’s, 2010) Inkomende intragroeprente (2010)

Rest 16% Pure finanmij 63%

Overig 28%

Overwegend finanmij 7%

Overwegend houdster 5% Pure houdster 1%

Bron:

SPV + Royaltymij 8%

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s; Zie hoofdstuk 4 voor de definities van bfi-typen.

Economisch belang Tabel 59

Binnenlandse opbrengsten en kosten van bfi’s behorend tot een cluster (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, bedragen x €1 mln.) Opbrengsten

Kosten

Goederen

106

108

Herfacturering en royalty's

127

27

Financiële diensten

38

20

Zakelijke diensten

22

96

Overige diensten

16

46

309

298

Totaal Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ONDERSTEUNENDE TABELLEN EN FIGUREN

Tabel 60

187

Gerapporteerde loonkosten per bfi (o.b.v. grootste bfi’s, 2011) SMAL loonbegrip

%

BREED loonbegrip

%

1.381

85,3%

1.372

84,8%

Geen T/m €25.000

27

1,7%

30

1,9%

€26.000 t/m €50.000

12

0,7%

12

0,7%

€51.000 t/m €75.000

16

1,0%

16

1,0%

€76.000 t/m €100.000

19

1,2%

18

1,1%

€101.000 t/m €200.000

28

1,7%

27

1,7%

€201.000 t/m €300.000

19

1,2%

18

1,1%

€301.000 t/m €500.000

26

1,6%

29

1,8%

€501.000 t/m €1.000.000

36

2,2%

38

2,3%

€1.001.000 t/m €2.000.000

19

1,2%

18

1,1%

€2.001.000 t/m €5.000.000

23

1,4%

22

1,4%

Meer dan €5.000.000

13

0,8%

18

1,1%

1.619

100%

1.618

100%

Totaal Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

Tabel 61

Geschatte personeelsomvang per bfi (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, middenschatting) SMAL loonbegrip

%

Aantal bfi’s

BREED loonbegrip

1.381

85,3%

1.372

84,8%

T/m 0,25 fte

12

0,7%

12

0,7%

0,25 t/m 0,5 fte

16

1,0%

19

1,2%

0 fte

0,5 t/m 1 fte

20

1,2%

21

1,3%

1 t/m 2 fte

37

2,3%

34

2,1%

2 t/m 3 fte

14

0,9%

15

0,9%

3 t/m 5 fte

25

1,5%

23

1,4%

5 t/m 10 fte

38

2,3%

43

2,7%

10 t/m 15 fte

18

1,1%

16

1,0%

15 t/m 25 fte

17

1,1%

16

1,0%

25 t/m 50 fte

11

0,7%

13

0,8%

Meer dan 50 fte

30

1,9%

34

2,1%

1.619

100%

1.618

100%

Totaal Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

188

BIJLAGE J

Tabel 62

Geschatte personeelsomvang per bfi-cluster (o.b.v. grootste bfi’s, 2011, middenschatting) SMAL loonbegrip

%

BREED loonbegrip

%

737

78,6%

733

78,2%

0 fte T/m 0,5 fte

15

1,6%

15

1,6%

0,5 t/m 1 fte

18

1,9%

18

1,9%

1 t/m 2 fte

26

2,8%

23

2,5%

2 t/m 3 fte

14

1,5%

13

1,4%

3 t/m 5 fte

20

2,1%

22

2,3%

5 t/m 10 fte

34

3,6%

35

3,7%

10 t/m 15 fte

15

1,6%

15

1,6%

15 t/m 25 fte

19

2,0%

16

1,7%

25 t/m 50 fte

10

1,1%

13

1,4%

Meer dan 50 fte

30

3,2%

34

3,6%

Totaal

938

100%

937

100%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van door DNB beschikbaar gestelde microdata bfi’s

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Loading...

Uit de schaduw van het bankwezen - SEO Economisch Onderzoek

Uit de schaduw van het bankwezen Amsterdam, juni 2013 In opdracht van Holland Financial Centre Uit de schaduw van het bankwezen Feiten en cijfers o...

4MB Sizes 0 Downloads 0 Views

Recommend Documents

Het Land Van De Sultans Maleisie En Het Kolonialisme - tersus.co
File about Het Land Van De Sultans Maleisie En Het Kolonialisme is available on print and digital edition for free. This

De kunst van het doseren - Elkerliek Ziekenhuis
niet-ernstige bloedingen niet rapporteren in het jaarverslag. Deze niet-ernstige bloedingen wor- den wel in het patiënt

uittreksel-uit-de-notulen-van-de
femplaza-.-nl 2017-08-30 http://studylibnl.com/doc/683017/het-onderscheid-tussen-overeenkomsten-voor-onbepaalde-en 2017-

Hoe kan het opvolgen van serumspiegels van - UZ Leuven
Apr 28, 2016 - 100 mg (w2). 50/100 mg (q4w). UC vedolizumab. (Entyvio®). I.V.. 300 mg w0, w2, w6, q8w. UC & CD. Target

Toepassingsmogelijkheden van het elektronisch toezicht in het - NICC
Durée de la surveillance électronique, prolongement, modification, et terme. 39. 2.8. Organisation du contrôle et des ra

Bijlage A: MODEL VOOR DE TITELPAGINA VAN HET PROEFSCHRIFT
das Roth'sche Netzwerk noch in Romanveröffentlichungen und Artikeln nach. Die Periode von 1924 bis 1940 wurde daher als

Woordenboek van het Nederlands in Suriname van 1667 tot 1876
een plantage*: de eigenaar of de admini- strateur*. In Nederland is grootmeester de titel van een opperbestuurder van so

Ontdek hier de samenstelling van alle regionale wielerploege - Het
Feb 24, 2015 - Renzo Van Gijzeghem. Masters: 15. Filip Van Royen Danny Peeters Luc Witman Geert Smet Etienne Claus Steve

Onderwater archeologie op de Rede van Texel - Rijksdienst voor het
lijk van Texel). Het project en de onderwaterar- cheologie hadden slechts een korte voorgeschiedenis. In 1985 was door m

Genusbepalende Eigenschappen van het Nederlandse Substantief
Aug 29, 1983 - gewel fse l geznaisel gezegs e l gi etsel glaceersel glazuurse l gouddep sel graveersel groeisel groen s